Adiy obyektivsiz menbanı nasıl tapmaq mümkün?

Bir fotoğrafçı resim yerine şöyle bir cedvel alsın: «Bu saniyede silitsiyniñ şu şeritleri işledi, şu kristallerde bu qadar energiya berildi». Bundan kök yüzüniñ resmi nasıl çıqacaq? Uzay gamma teleskopı da buna beñzegen qaydlardan başlay.

Gamma teleskopı yönelişni fotonnıñ madde ile tesirleşüv neticelerinden tapa: parçacıq treklerinden, ardışıq tesirleşüv energiyalarından ya da kodlu maskeniñ kölgesinden. Çoq vaqia, kalibrlev ve fon modeli beraber menbanı qayta qurmağa imkân bere. Adiy okulyar yoq, amma ölçelgen izler ışıq aqqında malümatnı saqlay.

Bu yolnı Fermi LAT misalinde keçip, soñ COMPTEL ve INTEGRAL üzerindeki SPI ile teñeştirecekmiz. Olarnıñ maddeleri ve qayta quruv usulları başqadır. Signal miqdarı ile ayırdetüvniñ farqını hatırlamaq faydalı. Formulalı dallarnı keçip ketmek mümkün: esas añlatuv olarğa bağlı degil. NASA: LAT aleti.

Evvelâ detektornı atmosferden yuqarı kötermek kerek edi

Uzay gamma fotonlarınıñ çoqu Yer yüzüne ilk şeklinde kelip yetmey: olar atmosfer ile tesirleşe. Şunıñ içün doğrudan ölçevge raketalar, yüksek aerostatlar ya da yoldaşlar kerek. Orbita uzun baquv imkânını bere, amma fonnı yoq etmey: cihaz etrafında yüklü parçacıqlar uça, Yer ve cihaznıñ öz maddeleri de gamma ışını çıqara bile. Yerdeki rasathaneler de bar, lâkin olar atmosfer kaskadlarınıñ neticelerini ölçe; bu başqa bir baquv usulıdır. NASA: baquv platformaları, atmosfer kaskadı detektorları.

27 aprel 1961-de Explorer 11 birinci gamma teleskopını orbitağa çıqardı. Onda sayaçlar ve yüklü parçacıqlarnı red etüv sistemi artıq bar edi: tarih büyük cam obyektivden degil, seyrek vaqialarnı ayırmaqtan başladı. Compton Gamma Ray Observatory, aprel 1991-de fırlatılıp, dört ayrı aletni birleştirdi; COMPTEL Compton vaqialarından kök resmini qayta qura edi, EGRET ise çiftke çevirilüvni daa eski detektor tehnologiyası ile qullana edi. Fermi 11 iyün 2008-de fırlatıldı; onıñ LAT aletinde silitsiy trekleyicisi bar. Fizikiy printsip devam ete, amma quruluş aynı degil. HEASARC: Explorer 11, CGRO, 1998-deki tarihiy tasvir, LAT taqımı, §1.

Böyle murakkep qaydlarnı ne içün toplamaq kerek? Pulsarlarda keliş vaqıtlarınıñ tekrarlanması, gamma parıldavlarında aqım ve spektrniñ tez deñişmesi, faal galaktika merkezlerinde yüksek energiyalı parçacıqlarnıñ, o cümleden aqıntılardakilerniñ ışınlaması araştırıla. Çekirdek sızıqları, meselâ 1,809 MeV civarındaki alüminiy-26 parçalanma sızığı, elementlerniñ meydanğa kelüvini ögrenmege yardım ete. Yöneliş, energiya ve vaqıt sualniñ ayrı qısımlarına cevap bere; tek bir parlak noqta fizikiy protsessni añlatmay. NASA: gamma kökü, COMPTEL ve çekirdek sızıqları.

Quruluş tesirleşüvge ve energiyağa köre saylana

Gamma ışını — foton başına büyük energiyalı elektromagnit ışıq. Evdeki linza ya da adiy ayna bu aletlerniñ aralıqlarında kerekli keñ şeritli resimni bermey. Bunı «gamma fotonı asla qaytmay» degen mutlaq qanunğa çevirmek olmaz: rentgen ve aşağı gamma aralıqları qısmen örtüşe, mahsus optik usullarnıñ ise öz tar şartları bar. Biz mında aqiqiy aletlerde qullanılğan üç usulnı baqamız.

MisalNe malümat ölçeleYöneliş nasıl tapıla
Fermi LAT, umumiy aralıq taqriben 20 MeV-den 300 GeV-den yuqarığa qadarÇift trekleri ve kaskad energiyasıParçacıqlarnıñ ilk yönelişleri tüzetmeler ile qayta qurula
COMPTEL, resim içün taqriben 0,8–30 MeVEki yer ve eki berilgen energiyaBir vaqia kökte mümkün yönelişler çemberini bere
SPI, kodlu maskeDetektor tegizligindeki sayımlar dağılışıKölge ayrı yönelişlerniñ beklenilgen cevapları ile teñeştirile

Bu aralıqlar tabiatnıñ üç keçilmez sıñırını degil, belli aletlerni tarif ete. Aynı energiyada ayrı tesirleşüvler mümkün; qurucılar faydalı malümatnı emin ölçemek içün madde, geometriya ve vaqia saylavını uyğunlaştıra. Gamma teleskopı SPI kibi esasen spektrometr olup, aynı zamanda resim de qayta qura bile. NASA: LAT, NASA: COMPTEL, §III, ESA: SPI.

LAT fotonnı ölçelgen eki trekke çevire

LAT içinde gamma fotonı çekirdek meydanında elektron ve pozitron çiftini yarata bile. Pozitronnıñ kütlesi elektronnıñki ile bir, elektrik yükü ise ters işaretli. «Bile» sözü müimdir: er foton kerekli yerde tesirleşmey ve soñraki saylavdan keçmey.

İnce volfram folgası çevirilüv ihtimalını arttıra. Onıñ artında silitsiy şerit detektorı dura: yüklü parçacıq silitsiyden keçip elektrik yük taşıyıcılarını yarata, elektronika ise hangi şeritlerniñ işlegenini qayd ete. Ayrı yüksekliklerdeki koordinatalar sırası trekni tapmağa imkân bere. Neytral gamma fotonınıñ özü çevirilüvden evel böyle devamlı ionlaşuv izini qaldırmay.

Bir şerit tegizligi esasen bir koordinatanı bere. Bir-birine tik eki yöneliş x ve y ölçevini bere. Er LAT modulinde 18 böyle ölçev çifti bar; bu 18 tek silitsiy yaprağı degil, 36 silitsiy qatlamıdır. İlk 12 yerde ince çeviriciler, soñraki dörtevinde qalınıraqları bar, soñki eki yerde ise volfram çeviricisi yoq. Olar kalorimetrge qadar trek ölçevini devam ettire. LAT taqımı: §2.2.1 ve cedvel 2.

LAT: çevirici, koordinatalar ve energiyaACD · plastik12 × ince W4 × qalınıraq W2 × W-sızCsI(Tl) · energiyaSi · x/y koordinataları16 modul · 4 × 4W → Si → CsI(Tl) → ADC
LAT: çevirici, koordinatalar ve energiya. Bir LAT moduliniñ vazife kesimi; ölçüli sızma degil. 18 x/y ölçev çiftiniñ episi kösterilgen: 12 ince W çeviricisi, 4 qalınıraq çevirici ve W-sız 2 çift. Er çiftte eki silitsiy qatlamı bar. Kalorimetrniñ sekiz qatlamı şeritnen berilgen, 96 kristalniñ episi degil. Cemi 4×4 tertibinde 16 modul bar; ACD er içki qulleni degil, bütün massivni sarıp ala. Renkler körüngen parıldını degil, vazifeni bildire. Menba ve sıñırlar.

Dal · Formulalar ileİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

İmpuls şartı olmadan 1,022 MeV ne içün yeterli degil?

Eki sükünet kütlesi içün eñ azından taqriben 1,022 MeV kerek, amma tek energiyanı saymaq yeterli degil. Vakumdaki serbest foton energiya ve impulsnı saqlap, tek başına bu çiftke çevirilalmaz: onıñ invariant kütlesi sıfır, eki kütleli parçacıq sisteminiñki ise musbettir. Madde içinde çekirdek impuls balansına qoşula ve tepki ala.

M kütleli çekirdek başta tınç tursın ve vaqiadan soñ aynı çekirdek olaraq qalsın. c=1 birimlerinde ilk sistemniñ invariantı M²+2MEγ olur. Eşikte soñki sistemniñ eñ kiçik invariant kütlesi M+2mₑ-dir. Bundan:

(M)^(2) + 2ME_(thr) = (M + 2m_(e))^(2),; E_(thr) = 2m_(e)(1 + (m_(e))/(M)).

Mında kütleler sükünet energiyası olaraq MeV ile yazılğan; mₑ=0,51099895069 MeV. Ağır çekirdek içün tüzetme kiçik, amma printsip olaraq kerek. LAT umumiy aralığınıñ taqriben 20 MeV aşağı sıñırı bütün aletniñ imkânları ve saylavı ile belgilenir; bu çift yaratıluv eşigi degil. PDG: kinematika, §49.1–49.2, NIST: CODATA 2022.

Artqaç madde yönelişni bozmaması içün trekleyici nasıl cıyıla?

Qalınıraq volfram er zaman yahşı kibi körüne: onda çevirilüv daa sıq ola. Amma elektron ve pozitron maddede çoq kere saçılalar. Birinci ölçev büyük sapmadan soñ yapılsa, trek ilk yönelişi aqqında azraq malümat saqlay. Şunıñ içün faal silitsiy çeviricige yaqın qoyula, passiv tayançlar ise yengilleştirile. LAT-nıñ ince ög ve qalınıraq art bölükleri faydalı vaqialar sayısı ile köşe dağılışınıñ keñligi arasında bir kelisimdir.

LAT tehnikiy tasvirinde ög çevirici 0,03 radiatsiya uzunlığı X₀, art çevirici 0,18 X₀ qalınlığındadır. Radiatsiya uzunlığı yüksek energiyalı parçacıqlarnıñ madde ile tesirleşüvini tarif ete; bu teleskop içindeki nurnıñ geometrik uzunlığı degil. Bu paylar madde miqdarını ve kaskadğa tesirini teñeştirmege yaray. Olar bütün fotonlar belli keskin terenlikte yutula demek degil. LAT taqımı: §2.2.1, cedvel 2.

Cıyuv sınalğan silitsiy datçiklerinden başlay. LAT içün 400 μm qalınlığındaki datçikler dörderden kenarğa kenar epoksid yapıştırıcı ile birleştirilgen, uyğun şeritler ise ince tel bağları ile qoşulğan. Böylece uzun datçik merdiveni çıqa; dört merdiven bir qatlamnı teşkil ete. Şerit merkezleri arasındaki adım 228 μm. Bu elektrod quruluşınıñ ölçüsidir, teleskopnıñ azır köşe ayırdetüvi degil.

Datçikler ve folgalar yengil kompozit taşıyıcı tabaqlarğa qoyula: karbon yüz qatlamları, ava çıqışlı alüminiy petek özegi ve karbon yan divarları. Bir modulde 19 tabaq bar, qoñşu tabaqlar 90° döndürilgen. x/y ölçev çifti qoñşu tabaqlar arasında teşkil oluna; demek, «18 tegizlik çifti» ile «19 tabaq» bir-birine ters degil. Yandaki elektronika ve bükülgen kabeller ağır platalar ile bütün kirişni toldurmadan signalnı çıqara. Er basamaqtan soñ kanallar ve nisbetli koordinatalar sınalmalı: mehanik olaraq bütün bir yığın daa doğru trekni temin etmey. Yapım ve yerleştirüv, §2.2.1.

Kalorimetr energiyanı kristallerdeki ışıq ile ölçe

Trekleyiciden soñ parçacıqlar kalorimetrge kire. Maddede elektromagnit kaskad inkişaf ete: tormoz ışınlaması ve soñraki tesirleşüvler energiyanı çoq parçacıq arasında bölüştire. Ssintillyatorda berilgen energiyanıñ bir qısmı qısqa ışıq signalına çevirile. Fotodiodlar ışıqnı elektrik yüküne çevire, küçlendiriciler ve raqamlaştırma ise qayta quruv içün sayılar bere.

Er LAT kalorimetr modulinde 96 optik olaraq ayırılğan CsI(Tl) kristali — talliy qoşulğan tseziy yodidi bar. Uzun kristaller on ekiden sekiz qatlamğa cıyılğan, qoñşu qatlamlar 90° döndürilgen; bu kaskadnıñ fazaviy inkişafını körmege yaray. Er kristalniñ eki ucunda PIN-fotodiodlar bar; ışıq signalları farqı energiyanıñ kristal boyunca qayda berilgenini tahmin etmege yardım ete. Bu oquv usulı yuqarıdaki silitsiy koordinata şeritleriniñkinden başqadır. NASA: LAT tügümleri, kalorimetrniñ ilk tehnikiy tasviri, §2.2.2.

Kristallerniñ ışıq cevabı sınala, olar optik ayırıla, fotodiodlar qoyulıp moduller cıyıla. Soñ signalnı energiyağa çevirüv koeffitsiyentleri ve parçacıq yerine bağlılıq kerek. Rastkele gerilimlerni toplap, neticege MeV demek olmaz. Tehnikiy maqale resim 7-de LAT taqımı müonlar ile ışıq asimmetriyasını ölçegenini köstere: bu eki uç er zaman bir miqdar ışıq köre degen faraz degil, aqiqiy kalibrlev malümatıdır.

Kalorimetr de er kaskadnıñ bütün energiyasını tutıp qalmay. Bir qısım yanlardan ya da alttan çıqa bile; algoritm kaskad şeklinden faydalanıp energiya qaçuvına tüzetme yapa. Demek, «kristallerde berilgen energiya» ve «ilk foton energiyasınıñ tahmini» ayrı büyüklüklerdir. Olarnıñ bağı belli parçacıq demetleri ve cevap modelleri ile sınala, belgisizlik ise neticeniñ bir qısmı olaraq qala. LAT taqımı: §2.2.2, §2.5.1 ve resimler 7–8.

Antitesadüf sistemi kirgen parçacıqnı faydalı vaqiadan ayıra

Uzay protonu ya da elektronu da trek qaldırıp energiya bere. LAT trekleyicisi etrafında ACD antitesadüf sisteminiñ 89 plastik ssintillyator plitkası bar. Yüklü parçacıq kirgende bu qılıfnı keçse, ışıq signalı doğa. Lifler ışıqnı toplap fotoküçlendirici tüplerge yetkize. Vaqia içki trek ile vaqıt ve yer boyunca teñeştirile; kirgen neytral fotondan başka bir şekil beklene. Bu saylav belgisi, parçacıqnıñ şaşmaz şahsiyet vesikası degil. NASA: ACD.

Bir incelik bar: kerçek gamma fotonınıñ kaskadı ekinci ışınlamanı yuqarığa qaytara bile — bu backsplash, keri serpinti dep atala. O, ACD signalını doğurıp faydalı vaqianı hata ile red ettire bile. Şunıñ içün qılıf plitkalarğa bölüngen, analiz ise kirgen trekniñ devamı yanındaki bölgeni esapqa ala. «Er hangi plitka işlese, episini red et» qaidesi yüksek energiyalı signalnıñ bir qısmını coyar edi.

Plitkalar bir yönde örtüşe, başka yöndeki aralıqlar ise ssintillyatsiya lif şeritleri ile örtüle. Bu ağır bütün bir zırh yapmaq talabı degil, aqiqiy tikişler meselesiniñ çezimidir. Soñki saylav treklerniñ keyfiyetini, çevirilüv noqtasını ve kaskad şeklini de qullana. ACD tek elektrik yükünen ayıramaycaq gamma fonı da bar; meselâ, yaqında parçacıq tesirleşüvlerinden doğğan fotonlar. LAT taqımı: §2.2.3 ve §2.4.

Trekler ve tepki yöneliş bilgisini saqlayKirgen γqe⁻ · 60 MeVe⁺ · 40 MeVγ → W → e⁺ + e⁻p / e⁻ → ACD → SiCsI(Tl) → ACDÇevirilüvYüklü parçacıqKeri serpinti− − · İmpuls cemi
Çevirilüv
γ → W → çift → kaskad; kiriş ACD susqun qala bile.
Yüklü parçacıq
Kiriş ACD ve uyğan içki trek fon belgileridir.
Keri serpinti
Kaskad → ACD; plitka ve trekni uyğunlaştırmaq γ-nı saqlamağa yardım ete.
Trekler ve tepki yöneliş bilgisini saqlay. Öz tam kinematik vaqiamız: e⁺/e⁻ tam energiyaları 40/60 MeV, köşeleri +10°/−5°, sükünet energiyası 170000 MeV olğan şartlı ağır çekirdek. Kesik sızıq eki trek impulsınıñ cemisinden alınğan tahmin; çekirdek tepkisi tam balansnı tamamlay. z mihveri aşağı baqa; x ve z ölçegi bir, uzunlıq birimleri şartlı. Köşeler añlatmaq içün saylanğan, LAT simulyatsiyası degil; saçılma ve ölçev hataları yoq. Sağda aqiqiy trigger degil, üç vaqia mantığı berilgen. Menba ve sıñırlar.

Dal · Geometriya ve impulsİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

Eki trek köşesiniñ ortasını almaq ne içün yeterli degil?

Trek yönelişlerini tek eki köşeni ortalamaq ile degil, olarnıñ impulsları ile ağırlıqlandırmaq kerek. Sükünet energiyasını da içine alğan tam energiyası E olğan parçacıq içün, c=1 birimlerinde:

p=\sqrt{E^2-m_e^2},\qquad \mathbf P=\mathbf p_++\mathbf p_-.

Çekirdek tepkisini ihmal etmek mümkün olsa edi, P cemi yönelişi fotonnıñkine yaqınlaşır edi. Aqiqatte tam balansqa çekirdek impulsı q da kire:

E_\gamma\hat{\mathbf z}=\mathbf P+\mathbf q.

Resmimizde 40 ve 60 MeV tam energiyalar ve +10° ve −5° köşeler saylanğan. Orta köşe 2,5°, impuls cemi yönelişi ise taqriben 0,992° olur. Qurulğan misalde tam kiriş yönelişi 0°: farqnı ağır çekirdekniñ sıfır olmağan tepkisi temin ete. Saylanğan çekirdek sükünet energiyası 170000 MeV olğanda, fotonğa 100,000010745 MeV kerek; bu tam 100 MeV cemi degil. Tam balans soñki üç cisimniñ episi içün sınala.

Bu añlatmaq içün köşeleri mahsus körünir etilgen öz ideal kinematik vaqiamızdır; adiy LAT qaydı ya da onıñ doğrulıq simulyatsiyası degil. Çoq kereli saçılma, işlemegen şeritler, ışınlama yoqaltuvları ve datçik hataları esapqa alınmağan; olar kerçek qayta quruvnı daa murakkepleştire. LAT-da bu resimde er trekniñ yük işaretini egri şekilden ölçegen magnit spektrometri de yoq. e⁺/e⁻ belgileri modeldeki rollerni tayin ete. PDG: energiya ve impuls, LAT: trekleyici sıñırları.

Moduller bir ölçev aleti kibi işlemeli

LAT içinde 16 «trekleyici — kalorimetr» çifti alüminiy tayançta 4×4 tertibinde dura. ACD olarnı yuqarıdan ve yanlardan sarıp ala, elektronika ise vaqıt signallarını birleştire. Sıcaqlıq radiatorlarğa çıqarıla: sabit ölçev içün sağlam datçikler, quvet, sıcaqlıq yolları ve belli geometriya beraber kerek. Tayanç gamma nurlarını fokuslamay, amma onıñ deñişmesi koordinatalarnıñ uyğunlaştırılmasını boza bile. LAT taqımı: §2.2.

Trigger aletni ne vaqıt oqumaq kerekligini çeze: meselâ, ardışıq tegizliklerniñ uyğun işlevi parçacıq keçkenini bildire. Bort işlevi fonnıñ büyük qısmını red ete, daa tafsilâtlı yer işlevi ise trek, energiya ve antitesadüf signallarını birleştire. Neticede yöneliş, energiya, vaqıt ve belgisizlik tahminleri olğan vaqia qaydı çıqa. Kök koordinataları içün cihaznıñ yönelişi ve vaqıt bağları da kerek. Bu detektor ile uzay platforması arasındaki sıñırdır: bir silitsiy qatlamı pulsarnıñ kökte qayda olğanını özü bilmey. DAQ ve malümat işlevi, §2.2.4 ve §2.6.2.

Sınavlar hata türüne köre ayırıla. Kanal sınavı şuvultını ya da ölü şeritni tapa; keçken müonlar koordinata ve semerelilikni sına; belli demet energiya, kaskad ve saylavnı sına; müit tesirlerinden soñ tekrarlav integratsiya vaqtındaki deñişmelerni araştıra. 2006-da CERN-de eki trekleyici ve üç kalorimetr modulinden, ayrıca bir qısım ACD plitkasından ibaret kalibrlev tügümi sınalğan. Bu bütün uçuş LAT-ını hızlandırıcı demetine qoydılar demek degil. Cıyuv ve müit sınavları vaqtında taqım uzay ışınlarını da qayd etip, müon saylamalarını qullanğan. Mında missiya taqımınıñ vesiqalı sınavları añlatıla; öz laboratoriya ölçevlerimiz yapılmadı. LAT: §2.5.1.

COMPTEL eki tesirleşüvden yönelişler konusını ala edi

Aşağıraq energiyalarda Compton saçılmasını qullanmaq mümkün. Foton energiyasınıñ bir qısmını elektronğa berip, başqa yönde uça. Birinci ve ekinci tesirleşüv yerlerini, eki berilgen energiyanı ölçep, fotonnıñ dönüv köşesini esaplamaq mümkün.

COMPTEL-da arası 1,5 m olğan eki detektor blogı bar edi: yuqarıda NE 213A sıvıq ssintillyatorınıñ yedi moduli, aşağıda 14 NaI(Tl) kristali. Kerekli vaqia türünde foton evvel yuqarıda saçıla, soñ aşağıda yutula. Fotoküçlendiriciler ışıqnı oquy; signallarnıñ nisbetleri yerlerni tapmağa yardım ete. Plastik antitesadüf qılıfları, uçuş vaqtı ve impuls şekli istenilmegen vaqialarnıñ bir qısmını red ete. Demek, bu «silitsiyi az LAT» degil: başqa geometriya ve maddeler başka mehanizmni ölçe. NASA: COMPTEL tehnikiy tasviri, §III.B.

Eki blok belli ara mesafesi ve nisbetli yerleri ile cıyılmalı. COMPTEL-niñ aşağı kristalleri tayanç plitada, elektronikanıñ çoqu ise detektor tügüminden tıştaki ayrı platformada tura edi. Uçuşta kalibrlev içün bloklar arasında zayıf kobalt-60 menbaları olğan eki kiçik ssintillyatsiya detektorı qoyulğan. Olarnıñ öz signalları kalibrlev vaqialarını belgiley edi; adiy kök vaqialarını saylağanda bu signallarnıñ olmaması talap etile edi. Böylece belli sınav kerekli uzay ışınından ayırılğan, kök resmine qoşulmağan. COMPTEL: yerleştirüv, kalibrlev ve saylav, §III.B.1–2.

Eki tesirleşüv arasındaki sızıq artıq saçılğan fotonnıñ yönelişini bere. İlk yöneliş uzayda bu mihver etrafınıñ er tarafından tapılğan köşe altında kele bile. Kökte menbağa doğru yönelişler içün mihverni ters çevirmek kerek: aşağı yutucıdan birinci tesirleşüv yerine doğru. Mümkün yönelişler konusı, kök küresinde ise vaqia çemberi çıqa. Bir menbadan çoq çember uyğun bölgede kesişe. Kerçek hatalar çemberlerni şeritlerge çevire, fon ve bir qaç menba ise statistik analiz istey. Bir ideal çember artıq tapılğan bir noqta degil.

COMPTEL: eki tesirleşüv ve mümkün menbalar çemberi1 MeVMenbağa DOĞRU yönelişlerD1D260°E₁ = 0.49456 MeVE₂ = 0.50544 MeVKerçek yönelişD1Vaqia çemberi · θ = 60°−u mihveri · u = D1 → D2D1 → D2 · Saçılğan foton u
COMPTEL: eki tesirleşüv ve mümkün menbalar çemberi. Solda öz ideal 1 MeV vaqiamız: D1 elektronğa 0.49456 MeV bere, D2 qalğan 0.50544 MeV-ni tam yuta; foton 60° döne. Yerler şartlı, COMPTEL ölçüleri degil. Sağda menbağa DOĞRU yönelişlerniñ fazaviy konusınıñ qıyış parallel proyeksiyası bar. Mihveri D1→D2 yayılmasına qarşı, yarım köşesi 60°. Kesik vaqia çemberi 73 esaplanğan yönelişni birleştire ve belgili kerçek yönelişni içine ala. Proyeksiya köşe cetveli degil. Ayırdetüv, bağlı elektron areketi ve eksik yutuv yoq. Menba ve sıñırlar.

Dal · Formulalar ileİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

Eki energiya 60° köşeni nasıl belgiley?

E₁ birinci saçılmada berilgen energiya, E₂ ise saçılğan fotonnıñ ekinci blokta tam yutulğan energiyası olsun. Başta tınç turğan serbest elektron içün:

E_(γ) = E_(1) + E_(2),; cos⁡θ = 1 − m_(e)(c)^(2)((1)/(E_(2)) − (1)/(E_(1) + E_(2))).

Bütün energiyalar aynı birimlerde, mında MeV ile yazılmalı; mₑc²≈0,511 MeV. 60° döngen 1 MeV ögretici foton içün E₁≈0,49456 MeV, E₂≈0,50544 MeV çıqa. Yerine qoysaq cos θ=0,5 qayta. Energiya cemi saqlana, elektron tepki impulsı ise onıñ kütle, energiya ve impuls arasındaki relyativist bağına uyğundur.

Ekinci foton tam yutulmasa, tesirleşüv sırası qarıştırılsa ya da vaqia tesadüfiy uyuşma olsa, bu köşe yañlış ya da fizikiy olaraq imkânsız ola bile. Bağlı elektronlarnıñ areketi ve detektor ayırdetüvi de ideal çemberni keñlete. Bu formula mehanizmni añlata; COMPTEL kalibrleviniñ yerini almay. NIST: Compton formulası, §3, deñklem 1, COMPTEL: ölçelgen büyüklükler.

Kodlu maske yönelişni kölge olaraq yaza

Bir başqa usul bir fotonnıñ köşesini ölçemek içün onıñ eki ardışıq tesirleşüvini istemey. Detektor tegizliginiñ üstüne keçirmegen ve açıq bölgeleri olğan maske qoyula. Bir yöndeki menba belli kölge örnegini bere; başqa yöneliş örnekni kaydıra. Çoq sayımdan soñ körülgen dağılış menbanıñ ayrı yerlerinden beklenilgen dağılışlar ile teñeştirile.

INTEGRAL üzerindeki SPI ilk quruluşında 19 germaniy detektorı ve olardan taqriben 1,7 m yuqarıda maskesi bar edi. Yüksek saflıqlı germaniy spektr malümatını bere; sızıntı aqımı ve şuvultını azaltmaq içün onı kriogen sıcaqlıqlarda tutalar. Bir fotonnıñ energiyası yahşı ölçele bile, amma işlegen detektor nomerası bu fotonnıñ qaydan kelgenini özü belgilemey. Yöneliş çoq fotonnıñ statistik kölgesinde kodlanğan. 19 sayısı ilk quruluşnı tarif ete; bu şimdiki sağlam detektor sayısı aqqında iddia degil. ESA: SPI, 2022 SPI qullanması, s. 8–12.

SPI germaniy kristalleri kriostat içindeki suvuq berilliy plitası üstünde alüminiy kapsulalarda tura. Ög küçlendiriciler, küçlendirme ve impuls yüksekligini ölçev signalnı energiya kanalına çevire; elektronika vaqıtnı qoşa. Maskede Nomex petek tayanç, yüzler ve titan alqa bar; 127 altıköşeli hücre 3 cm qalınlıqlı 63 volfram unsurını ve esasen açıq 64 bölgeni teşkil ete. Tayanç da ışıqnı yuta, şunıñ içün «açıq» er energiyada tam 100% keçirüv demek degil. SPI-niñ yan ve art faal ekranları LAT plastik plitkalarınıñ aynı nushası degil, BGO ssintillyatorını qullana. Olarnıñ signalları fonnı red etmege yardım ete. SPI quruluşı ve elektronikası, §2.

Cıyuvda maske ile detektorlar arasındaki nisbetli yer, sıcaqlıq rejimi, energiya kanallarınıñ sağlamlığı ve belli yöneliş cevabı müimdir. Eğilgen maske ya da yañlış geometriya qayta qurulğan menbanı kaydıra bile; yañlış energiya ölçeği spektr sızığını bozar. Bular ayrı qusurlar, şunıñ içün tek «sayaç tıqılday» sınavı yeterli degil.

Kodlu maske: kölgeniñ kayması yönelişni kodlayMaske · şartlı Wd · beklenilgen sayımlar030001310121324023133034134045350561360610 cmC · fon çıqarılğanSınav kayması kDetektor · j=0…6θ = 11.310°
Kodlu maske: kölgeniñ kayması yönelişni kodlay. Öz 1D maskemiz 1110100 örnegini tekrarlay; bu SPI altıköşeli örnegi degil. Solda mihver ölçekleri bir: adım 1 cm, L=10 cm, kayma 2 cm. Fotonlar normalge 11.310° köşenen aşağı ve sağğa yayıla. Örnek detektordan tışqa uzatıla; nurlar kenardan atlamay. Sağda beklenilgen d sayımları ve belli 3 fonı çıqarılğandan soñ C korrelyatsiyası bar; tesadüfiy şuvultı yoq. Tek ideal döngüsel qayta quruv: bir qaç menba, qısmen kodlama ve energiyağa bağlı keçirüv yoq. Menba ve sıñırlar.

Dal · Geometriya ve esapİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

Yedi hücre ögretici modelde yönelişni nasıl tapa?

Tegiz kesimde parallel nurlar içün kölge kayması maske ile detektor arasındaki L mesafesine ve normalden ölçelgen θ köşesine bağlı:

Δx = Ltan⁡θ.

Öz misalimizde L=10 cm, hücre adımı 1 cm, kölge eki hücre kayğan: Δx=2 cm, θ≈11,310°. Köşe fotonlarnıñ aşağı ve sağğa yayılmasını tarif ete; menbağa doğru yöneliş tersidir. Sızılğan nurlar açıq hücrelerden keçe, qapalılarında toqtay. Tekrarlanğan örnek kösterilgen detektor kenarlarından tışqa uzatıla; foton bir kenardan başqa kenarğa uydurma şekilde keçirilmegen.

Öz döngüsel 1110100 örnegimizni alayıq. Bir tegiz fon 3, menbanıñ açıq hücrege qoşqan payı 10 olsa, daa tesadüfiy olmağan beklenilgen sayımlar 3, 3, 13, 13, 13, 3, 13 olur. Belli fonnı çıqarıp, qalğanını er sınav kayması ile teñeştireyik: sınav maskesi açıq yerde qoşamız, qapalı yerde çıqaramız. Yedi netice 0, 0, 40, 0, 0, 0, 0 olur. 2 kaymasındaki maksimum doğru köşeni qaytara.

Bu belli fonlı, tesadüfiy deñişmesiz, qısmen kodlamasız ve energiyağa bağlı keçirüvsiz ideal bir ölçemli döngüsel modeldir. Onıñ yedi hücresi SPI-niñ kerçek altıköşeli örnegi degil. Aqiqiy alette bir qaç menbanıñ kölgeleri qoşula, fon deñişe, detektorlarnıñ cevapları ise bir degil. Qayta quruv bunı esapqa almalı; modelimizdeki güzel maksimum missiyanıñ aynı doğrulığını isbatlamay. ESA: kölge ve qayta quruv printsipi, §2.6.

Bir vaqianıñ doğrulığı ile menba yerini tapuv başqadır

LAT-da atta ideal noqta menbadan kelgen fotonlar qayta qurulğanda onıñ yeri etrafına dağıla. Bu dağılışnı noqta tarqaluv funktsiyası, PSF tarif ete. Onıñ keñligi energiya, kiriş yönelişi, çevirilüv yeri ve saylanğan vaqialar sınıfına bağlı. Bir fotonnı haritada kiçik noqta etip sızmaq onıñ yöneliş tahminini tam doğru yapmay. LAT: trekleyici ve PSF, §2.2.1 ve §2.5.

Menba yerini tapuv çoq vaqianı beraber qullana: olarnıñ dağılışı, energiyaları, fon, ekspozitsiya ve cevap modeli. Bazı allarda menba merkezini bir vaqia yönelişinden çoq daa doğru tapmaq mümkün. Amma er hangi PSF keñligini şartsız foton sayısınıñ kvadrat köküne bölmek olmaz: tegiz olmağan fon, yaqın menbalar, PSF quyruqları ve sistematik hatalar meseleni deñiştire. COMPTEL de çoq çemberniñ malümatını, SPI ise kölgeler ve ayrı doğrultmalarnı birleştire.

Gamma haritasına baqqanda sual beriñiz: hangi energiya ve vaqıt aralığı, fon ve ekspozitsiya nasıl esapqa alınğan, yerniñ belgisizligi ne qadar? Renk saylanğan ölçekke köre intensivlikni ya da energiyanı bildire bile; bu köz körgen renk degil. Spektrde sızıq ve devamlı qısım pulsar ya da parıldavnıñ vaqıt grafiginden başqa malümat bere. Bir alet bir-birini tamamlağan bir qaç malümat türüni yarata. NASA: gamma kökü, COMPTEL: vaqia çemberleri.

Yöneliş izlerde saqlana, resimni qayta qurmaq kerek

İlk işlevler cedveli endi manasız degil. LAT-da volfram çevirilüvni başlata, silitsiy trek koordinatalarını ölçe, CsI(Tl) kaskadnıñ energiya ve fazaviy cevabını bere, ACD yüklü parçacıqlarnı red etmege yardım ete, elektronika ve işlev ise ölçevlerni birleştire. COMPTEL-da eki tesirleşüv mümkün yönelişler çemberini bere; SPI-de maske yönelişni kölgede kodlay. Kalibrlev ve fon modeli bu izlerni sınala bilgen astronomik neticege çevire.

Teñeştirmek içün sıyrılma aynalı rentgen teleskopına qaytıñız: anda kerekli geometriyanıñ büyük qısmını optik yüzler yarata, mında ise tesirleşüvler ve qayta quruv. Soñ bu fikirniñ başqa bir türüni ögrenmek mümkün: yerdeki gamma rasathanesi atmosferniñ bir qısmını öz detektorına nasıl çevire?