Dalğa şeritini deñiştirsek, yıldız neden başqa körüne?
Galaktikanıñ körüngen ışıq resminde eski yıldızlarnı körmek qolay, ultrafiolet resminde ise yaş, sıcaq, büyük kütleli yıldızları olğan yerler ayrıca belli ola bile. Bu başqa galaktika degil. Biz onıñ ışığınıñ başqa qısmını, onıñnen beraber maddeniñ başqa hasiyetlerini sayladıq.
Ultrafioletni közlemek içün fotonnıñ bütün yolunı uyğunlaştırmalı: yerden irişilmegen şeritler içün atmosferanıñ yutucı qatlarından yuqarı çıqmalı, uyğun qaplamalar ve pencereler saylamalı, yüzlerni temiz saqlamalı ve kerekli spektr sezgirligi olğan detektor qoymalı. Yalnız kameranı deñiştirmek er zaman yeterli degil.
Bunı Hubble ve ışıqnı dalğa uzunlığına köre ayırğan STIS spektrografı misalinde ögreneyik. Teleskop imkânları maqalesinden signal miqdarı ile ayırdetüv arasındaki farq, materiallar maqalesinden material ve qaplamanıñ belli dalğa içün saylanması fikri kerek. Formulalar ve raqamlı misaller közge körüngen ihtiyariy dallardadır. NASA: ultrafiolet yıldızlar ve galaktikalar.
Spektrografqa neden raketa kerek oldı?
1801 senesi Johann Ritter körüngen spektrniñ mor kenarından tışta nurlanuv tesirini sezdi. Amma yanıñda ultrafioletni tapmaq ve uzaq astronomik ultrafiolet spektrini almaq ayrı vazifelerdir. Atmosfera bazı UV dalğalarını keçire, başqalarını pek küçlü yuta. NASA: ultrafioletniñ keşfi.
1946 senesi AQŞ Naval Research Laboratory-de Richard Tousey gruppası yüksek raketadan taqriben 210 nm-ge qadar küneş spektrini aldı. Ozon ve kislorodnıñ yutuvı yerdeki cihazlarğa ve o vaqıttaki balonlarğa mania ola edi. İştirakçi William Baum bunı evel irişilmegen spektr qısmına çıquv dep tarif etti. Raketa qısqa közlem penceresi berdi; daimiy orbital observatoriya degil edi. Baum, Tousey aqqında hatıralar, 2002, «Dawn of the Space Age».
Orbita obyektlerge qaytmağa ve uzun közlem sıralarını toplamağa imkân berdi. 1978 senesi yanvarnıñ 26-sında uçurılğan IUE, 1996 senesi sentâbrge qadar çalışıp, yıldızlarnıñ, gaznıñ, kometalarnıñ ve başqa obyektlerniñ UV spektrlerini aldı. STIS Hubble-ge 1997 seneki servis missiyasında qoyuldı. 2004 seneki beslev bozuluvından soñ onı astronavtlar 2009 senesi tamir ettiler. UV astronomiyası em yüksek yerge irişüvni, em o muhitte sezgirligini saqlağan cihazlarnı talap etti. NASA: IUE, NASA: STIS tarihı.
Küneşte qararmaq neden bütün UV yerden körüne demek degil?
Mında UV-niñ keñ şartlı 10–400 nm aralığını qullanamız; nm, nanometr, metrniñ milliarddan bir payıdır. Farqlı saalarda alt sıñır ve alt şeritler farqlı tarif etile. UVA/UVB/UVC adları Yer ilimlerinde, NUV/FUV/EUV ise astronomiyada yayğındır; olar bir umumiy sıñırlar taqımını teşkil etmey. NASA Space Math, vazife25, NASA: UV alt şeritleriniñ adları.
Yüzge uzun dalğalı UV-niñ bir qısmı, esasen taqriben 290–400 nm, yete. Bu ideal şeffaf tikdört köşe degil: netice dalğağa, ozon diregine, bulutlarğa, aerozollerge ve yol köşesine bağlı. Pek qısqa dalğalar yerdeki astronomiya içün çoquna qapalıdır. Demek, «atmosfera bütün UV-ni qapata» ve «UV insanğa yetse, yerdeki teleskop onıñ episini köre» cümleleri aynı derecede deqiq degil. NASA Earth Observatory: atmosfera şartları.
Resimdeki şeritler belli STIS detektorlarına aittir, tabiattaki bütün NUV/FUV-ni tarif etmey. Şimdiki qılavuz nominal FUV-MAMA 115–170 nm, NUV-MAMA 160–310 nm, CCD 164–1030 nm aralıqlarını bere. Olar qaplaşa ve içlerinde sezgirlik aynı degil. Belli reşotka ile yazılğan aralıq daa başqa sıñırlamadır. STIS Instrument Handbook v25.0, §3.2, §7.2, §7.4.
Dal · Formulalarnenİhtiyariy esap; materialnıñ spektr hasiyetiniñ yerini tutmay.
Bir UV fotonında ne qadar enerji bar
Vakuumda foton energiyası dalğa uzunlığınen şöyle bağlı:
E = (hc)/(λ).
Mında h Planck sabiti, c ışıq tezligidir. 1 eV, elektronvolt, 1.602176634 × (10)^( − 19) J-ğa teñ. 300 nm içün taqriben 4.13 eV, 150 nm içün 8.27 eV, 121.6 nm içün 10.20 eV çıqa. Eki qat qısqa dalğa bir fotonğa eki qat çoq enerji bere. Esap SI-niñ tarif etici sabitlerini qullana; yalnız kösterüv içün yuvarlatılğan.
Bu qaplama ve fotokatodnıñ elektron hasiyetleri neden müim olğanını añlatmağa yardım ete. Amma bir enerji «bu pencere ışıqnı keçirermi?» sualine cevap bermey. Materialnıñ kerçek spektr hasiyetleri, qalıñlığı, yüzi ve iş şartları kerek. Meselâ, FUV-MAMA-nıñ qısqa dalğa sıñırını yalnız fotokatod degil, MgF₂ penceresi de belgiley. STIS Handbook, §7.4.2.
UV başqa parlaqlıqtan ğayrı ne köstere?
Sıcaq yıldız yüzi ışığınıñ sezilir payını qısqa dalğalarda çıqara. Şunıñ içün UV taravı yaş, sıcaq, büyük kütleli yıldızlarnı ve yaqında yıldız doğulğan yerlerni ayırmağa yardım ete. Bu er yaş yıldız sıcaq ya UV haritası tek başına bütün yıldızlarnıñ yaşını belgiley degeni degil. NASA: galaktikalarnıñ körüngen ve UV resimlerini qıyaslav.
Spektr çizgileri başqa bilgi bere. Atomlar ve ionlar hasiyetli dalğalarda yuta ya nurlandıra. Yıldız ile teleskop arasındaki gaz spektrde dar çuqurlar bıraqa bile. IUE taqımı köstergen Zeta Cassiopeiae spektrinde dar qara belgiler yıldızlararası yutuluvğa, daa keñleri yıldız atmosferasına bağlı. Er çuqurnı «yıldıznıñ suvuq yeri» dep adlandırmaq yerine belginiñ qayda doğulğanını bilmek kerek. NASA: IUE ve Zeta Cassiopeiae spektri.
Meselâ, uzaq UV-de vodorodnıñ müim Lyman-α, taqriben 121.6 nm çizgisi bar. Onı ögrenmek içün atmosfera yolı, optika ve detektor uyğun olmalı. Aynı sistema pek qısqa EUV içün mecburen uyğun degil: başqa dalğalar başqa qaplama ve quruluşlar istey. Çizgi yeri ve şekli gaz modeli ve cihaz kalibrlavınen beraber talil etile. STIS Handbook: Lyman-α ve FUV cevabı.
Şişe pencere mania olğanda şişe ayna neden çalışa bile?
Işıq aynanıñ bütün şişe temelinden keçmek mecburiyetinde degil. Temel kerekli şekilni tuta, qaytuv ise ince yüz qaplamasında ola. Kiriş penceresinde al başqadır: foton onıñ qalıñlığından keçmeli. Şunıñ içün «teleskopta şişe bar» demek tek başına onıñ UV keçirüvini añlatmay.
Hubble aynalarında pek az issılıq keñeyüvli ULE şişesi, qaytarıcı alümin qatı ve qoruyıcı magniy ftoridi, MgF₂ bar. Temel geometriyanı saqlay, alümin qaytara, qaplama ise onı oksidlenüvden qoruy ve kerekli UV hasiyetlerini bere. Alümin oksidi UV-ni küçlü yuta bile; yañı metalnı qorumasız qaldırmaq azır kosmik aynağa teñ degil. NASA: Hubble optikası, NASA/JPL: qoruyıcı ftoridler.
Başqa qaplama qısqa dalğalarnı açıp, yañı mesele ketire bile. Al/LiF çalışmalarında qısqa UV-ge uyğun, amma nemge sezgir litiy ftoridi qullanıla. GSFC/JPL taqımları yerde azırlavda qaplama qararlılığını arttırğan ince ek MgF₂ qatını tarif ete. Bu mühendislik kompromissi, bütün UV aynaları aynı qatlamlı degen iddia degil. NASA/JPL: PVD/ALD tehnologiyası, 2025.
Pencere ve filtrler de kerekli şeritte teşkerile. FUV-MAMA-da MgF₂ penceresi taqriben 115 nm yanında qısqa dalğalarğa irişüvni sıñırlay, fotokatod ise cevapnıñ başqa qısmını belgiley. Adiy pencere şişesi, kvarts ve mahsus kristall bütün UV içün bir-biriniñ yerini tutmay. Közge şeffaf nümüne bile kerekli astronomik fotonnı toqtata bile. STIS Handbook, §7.4.2.
Işıq tam qayda spektrge çevirile?
Teleskop ışıqnı toplay ve ilmiy cihaz kirişine yaqın tasvir qura. Yarıq bu tasvirniñ dar bir yerini saylay. Kollimatsiya optikası demetni dispersiya elementine azırlay. Difraktsiya reşotkasınıñ muntazam quruluşı bar: farqlı yerlerden kelgen dalğalar, dalğa uzunlığı ve yönge bağlı fazalarnen qoşula. Farqlı uzunlıqlar farqlı yönlerde çıqa.
Soñra spektrograf kamerası detektorda tasvir qura. Mında «kamera» adiy fotoapparat degil, demetlerni fokuslağan optika demektir. Kalibrlavdan soñ detektornıñ bir yönündeki yer dalğa uzunlığı koordinatasına çevirile. Uzun yarıq boyunca mekân bilgisi saqlana bile: obyektniñ bir qaç yeriniñ spektri aynı vaqıtta yazıla. NASA: STIS imaging spektrografı.
- Hubble teleskopıQaytarıcılar ışıqnı toplay ve kiriş tasvirini qura.
- Tüzeltme ve yarıqSTIS aberratsiyanı tüzete; yarıq tasvirniñ bir yerini saylay.
- Kollimatsiya optikasıDemetni spektrge ayırmağa azırlay.
- Saylanğan reşotkaDalğa uzunlıqlarını yönlerine köre ayıra.
- Kamera optikasıAyırılğan ışıqnı detektor tegizliginde fokuslay.
- MAMA ya CCDVaqialar ya yük; kalibrlav koordinatanı dalğağa bağlay.
STIS-te Hubble esas aynasınıñ hatası içün öz tüzeltici optikası, yarıq çarhı, optik rejim saylav mehanizmi, kamera optikası ve üç detektor bar. Bazı rejimlerde birinci sıra reşotkaları, başqalarında sıralarnı ek ayırğan echelle qullanıla. Tasvir rejiminde spektr ayıruvı yerine ayna saylamaq mümkün. Şunıñ içün resimdeki umumiy talim sırası er STIS rejiminiñ tam mekân nur esabı degil. STIS Handbook, §3.2.2, res.3.1.
Dar çizginiñ olmasını onı ayırıp körmek imkânınen qarıştırmamalı. Kirişteki dar nurlanuv çıqışta belli kenişlikte leke ola. Oña optika, yarıq, menbanıñ ölçegi ve detektor tesir ete. Daa kiçik pikseller tek başına keñ optik profilni tüzeltmey.
- R=1000 · FWHM=0.15 nm
- R=10000 · FWHM=0.015 nm
Dal · FormulalarnenSintetik qıyaslav; belli STIS ya COS rejiminiñ pasportı degil.
R nanometr/pikselden ne ile farq ete
Spektr ayırdetüv quvveti çoq kere şöyle yazıla:
R = (λ_(0))/(Δλ).
Δλ ne degenini belgilemek kerek. Mında bu FWHM, yani bir ayırılmağan dar çizgige cevapnıñ yarım maksimumdaki tam kenişligi. λ₀=150 nm içün talim R=1000 ve 10000 qıymetleri Δλ=0.15 nm ve 0.015 nm bere. Bu cihaz profili kenişligi, grafik sayım adımı degil.
Resimde 149.975 ve 150.025 nm-de eki ideal dar, teñ çizgi berilgen. Er biriniñ integral ağırlığı 1; birlik alanlı Gaussian profilinen bükülgende alanı saqlana. Eki egride aynı miqdarda şartlı signal bar, amma dar egriniñ töpeleri daa yüksek. Alçaq R-de eki çizgi bir maksimumğa birleşe, yüksek R-de ekisi körüne. Mihver nm başına şartlı ağırlıqnıñ spektr yoğunlığını köstere; ölçelgen sayımlar ya yıldız aqımı degil.
Kerçek STIS profili konfiguratsiyağa bağlı; qılavuz farqlı yarıqlar ve menbalar içün FWHM-ni pikselde bere. COS tablitsalarında da R FWHM ile tarif etile, amma kerçek LSF-niñ Gaussian olmağanı ayrıca aytıla. Qanat, şuvultı ve kalibrlavnı esapqa almadan bizim simmetrik egrilerni er cihaznıñ deqiqligine köçürmek olmaz. STIS: birinci sıra LSF, COS Handbook, tabl.5.1.
MAMA ayrı fotonlarnı nasıl saya?
Kerekli optikadan keçken foton fotokatodqa, ışıqnı yutqandan soñ elektron çıqara bilgen sezgir qatqa yete. Er kiriş fotonı yazılmay: ihtimallıq dalğağa ve quruluşqa bağlı. Fotoelektron bir çoq ince kanallı mikrokanal plastinasına, MCP-ge kire. Elektrik meydanı elektronlarnı tezleştire, divarlernen çarpışuvlar ekinci elektronlar doğura. Kiçik kiriş signalı elektron impulsına çevirile.
Plastinadan soñ çoq-anodlı quruluş ve elektronika vaqianıñ yerini belgiley. Şundan MAMA, Multi-Anode Microchannel Array adı kele. Toplav rejiminde vaqialar tasvirge qoşula; vaqıt rejiminde er yazılğan vaqianıñ koordinatası ve vaqtı saqlana bile. Spektrograftan soñ koordinatalar dağılımı spektrni tiklemege imkân bere. MCP küçlendirüviniñ özü impuls yüksekliginden dalğa uzunlığını ölçemey. STIS Handbook, §7.4.1.
hν · Foton → e⁻ · Fotoelektron → Elektron çoqaltuvı → Koordinata + sayım.
STIS-niñ eki MAMA-sında müim quruluş farqı bar. FUV-MAMA-da şeffaf olmağan CsI, tseziy yodidi fotokatodı doğrucasına plastinanıñ kiriş yüzüne qoyulğan. Foton ayrı MgF₂ penceresinden keçip kanal kirişleri yanında yutula. NUV-MAMA-da yarı-şeffaf Cs₂Te, tseziy telluridi pencereniñ iç yüzünde; elektronlar soñ boşluqtan MCP-ge keçe. Bu quruluşlarnıñ kanalları egridir; er cihaz içün mecburiy aynı eki tegiz plastina degil. STIS Handbook, res.7.14–7.15.
Böyle detektor nazaretli parlaqlıq istey. Artıq aqımda vaqialar doğru sayılmay, daa küçlü aydınlatma ise sezgir sistemanı boza bile. Şunıñ içün zayıf obyekt ve «sıñırsız parlaq obyekt» teñ közlem rejimleri degil: belli konfiguratsiyanıñ resmiy parlaqlıq teşkerüvleri qullanıla. STIS Handbook, §3.2.1.
UV detektorı mutlaqa MAMA olmalımı?
Yoq. CCD, yük bağlanışlı cihaz, ultrafioletniñ bir qısmında da çalışa bile. Kremniyde ışıq yük taşıyıcılarını doğura; pikseller ekspozitsiya boyunca yük toplay, soñ yük köçürilip oqula. Yüzge yaqın qatnıñ hasiyetleri müim: kerekli ışıq sezgir yerge yetmeli, yük ise yüzge coytulmayıp toplanmalı.
STIS-te inceltilgen, arqa taraftan aydınlatılğan CCD bar. Arqa yüzniñ mahsus işlenüvi ve qaytaruvnı azaytıcı qaplama yaqın UV sezgirligini temin ete. Şimdiki tablitsada nominal aralığı 164–1030 nm, şunıñ içün bütün CCD-lerni yalnız körüngen ışıq kameraları dep adlandırmaq doğru degil. Amma bu aralıq belli CCD-ni bütün UV 10–400 nm içün umumiy qabul etici yapmay. STIS Handbook, §7.2.1, tabl.7.1.
Başqa qatı-cisim misali olaraq JPL taqımı arqa yüzi mahsus işlenip, üstüne çoq qatlı UV filtri qoyulğan kremniy CCD-lerini tarif ete. Onıñ vazifesi kerekli şeritni keçirip, yoqsa fon qoşacaq körüngen ışıqnı azaytmaq. Bu yene «kremniy saylamaq» yeterli olmağanını köstere: yüz, qatlar ve bütün optik yol müim. NASA/JPL: sensorlardaki UV qaplamaları.
UV traktı nasıl yapıla, yığıla ve teşkerile
Talaplardan başlaylar: kerekli şerit, ayırdetüv, aqım ve obyekt türü. Ayna içün qararlı temel yapıp, yüzni yontıp ve cılalap, geometriya ve pürüzlüligini teşkereler. Soñ nazaretli ince qaytarıcı ve qoruyıcı qatlar qoyula. GSFC/JPL-niñ belgili çalışmalarında fizikiy buv fazasından çökertüv ile atom-qat çökertüv birleştirile; qat qalıñlığı ve sırası spektr neticesine tesir ete. Yalnız körüngen parıltı degil, iş dalğalarındaki qaytaruv baalana. NASA/JPL: UV qaplamalarınıñ imalatı.
Detektor ayrı tüyüm olaraq yığıla: pencere, doğru yerde fotokatod, MCP, anodlar ve elektronika ya da penceresi ve oquvı olğan azırlanğan qatı-cisim kristalı. Optika, yarıq, reşotka ve sezgir tegizliginiñ bir-birine köre yeri integratsiyada teşkerile. Resimdeki kesik parçalarnıñ vazifesini köstere; uçuş MAMA-sını yapmaq içün ölçüvli spetsifikatsiya degil.
Temizlik optik hasiyetlerniñ bir qısmıdır. Parçacıqlar ışıqnı saça, ince molekulâr plevkalar ise yüz qabul etilir körüngende bile UV-ni yuta bile. NASA/GSFC-niñ 1997 seneki qaytqan WF/PC-1 parçaları aqqında esabatında qaytarıcınıñ organik maddelernen kirlenüvi tarif etilgen. Temizlev UV qaytarıcılığını tikledi: mesele mahvolğan qaplamada degil, kirlenüvde edi. Teklif etilgen fotopolimerizatsiya mehanizmi müelliflerniñ farazı olaraq belgilengen. Bu WF/PC-1 içün tarihiy netice, bizim tecribe ya bugünki STIS ölçüvi degil. NASA-CP-3361, basılğan s.83 / PDF91.
Şunıñ içün yığuvda temizlik ve uçucı materiallar nazaret etile, integratsiyadan soñ sezgirlik tekrar teşkerile. STIS-te atta CCD tüyüminiñ kiriş penceresi kirlerniñ qonuvını azaytmaq içün sıcaq yapılğan. Bu bütün detektor parçaları aynı ararette demek degil. STIS Handbook, §7.2.1.
Qabul etüv kalibrlav da istey. Belli spektr çizgili lampalar koordinatanı dalğa uzunlığına bağlay; teñ aydınlatma meydan boyunca farqlı cevaplarnı ölçemege yardım ete. Qaranlıq signal, fon, sızıqlılıq ve vaqıtnen sezgirlik deñişüvi teşkerile. STIS-te bunıñ içün ayrı lampa alt sistemaları bar, malümatqa uyğun kalibrlav tüzeltmeleri qullanıla. STIS Handbook, §3.2.2, §13.2: sezgirlik ve çizgi profilleri.
Dal · Raqamlı misalBir dalğada şartlı foton bütçesi; STIS-niñ tam sezgirliginiñ ölçüvi degil.
Er tüyümdeki kiçik coytuvlar neden toplana
Qaytaruv koeffitsiyenti r olğan dört teñ qaytuvnı, semereliligi 0.5 reşotkanı, keçirüvi 0.9 pencereni ve oña yetken er fotonnı 0.2 ihtimallıqnen yazğan detektornı tasavur eteyik. Bu misalde vaqia — bir yazılğan foton; CCD-deki ek elektron çıqışı modelge kirmegen.
p_(det) = (r)^(4) × 0.5 × 0.9 × 0.2.
r=0.8 olğanda kiriş fotonlarınıñ taqriben 3.69%, r=0.7-de 2.16% sayımğa yete. Kirişte 10000 foton içün beklenilgen 368.64 ve 216.09 vaqia çıqa; bu kerçek bir ölçüvde kesirli foton sayısı degil. Bütün koeffitsiyentler talim şartlarıdır; qaytuv sayısı kerçek STIS-ke ait dep aytılmay.
Böylece bütün yolda temizlik ve uyğun qaplama neden kerek olğanı körüne. Foton coytulğandan soñ elektrik impulsını küçlendirmek mümkün, amma pencerede yutulğan fotonnı bunıñnen qaytarmaq olmaz. Kerçek tam bütçede dalğağa bağlılıq, yarıq coytuvları, fon, şuvultı ve vaqıt deñişmeleri de bar. STIS Handbook: throughput tarifi ve sezgirlik tablitsalarınıñ sıñırları.
Mında belgiler ve talim esapları teşkerildi. Öz UV teleskopımız, vakuum detektorımız ya qaplamamız fizikiy yapılmadı ve sınalmadı.
UV malümatqa yetmek içün neni deñiştirmeli
Ultrafiolet teleskopı bütün dalğalar içün aynı parçalar taqımından degil, kerekli ilmiy belgiden başlana. Yerden irişilmegen şerit içün uyğun yerleşüv kerek. Soñ er tüyüm artık fon qoşmadan kerekli ışıqnı keçirmeli ya qaytarmalı. Detektor ışıqnı vaqialarğa ya toplanğan yükke çevire; ondan evelki spektrograf koordinata ile dalğa arasında bağ qura.
Añlatıp baqıñız: kiriş penceresi kerekli şeritni yutqan olsa, daa sezgir detektor yardım etermi? O coytulğan fotonlarnı qaytarmay. Aynanıñ şişe temeli ışıq o şişeden keçmeli demekmi? Yoq: qaytarıcı qat başqa vazife yapa. Kiçik piksel er zaman dar spektr çizgisi beremi? Yoq: uyğun optik profil ve kalibrlav kerek.
Ayna şekli ve tasvir meydanı aqqında daa çoq — Cassegrain, Gregorian ve Ritchey–Chrétien teleskopları maqalesinde. UV bu geometriyağa atmosfera, material, temizlik ve elektron qabul talaplarını qoşa.