Gravitatsiya maddeni birleştire. Öyle ise, eñ büyük miqyaslarda uzaq galaktikalar arasındaki mesafe ne içün tezleşip arta bile? Cevap galaktikalarnı boşluqta itken yelge beñzemey.

Qaranlıq energiya — umumiy nisbiylikke esaslanğan kosmologik modellerde Kâinatnıñ tezleşken keñişüvini añlatmaq içün qullanılğan komponentniñ adı. Onıñ fizik tabiatı daa belli degil. Eñ sade variant — kosmologik sabit. Deñişken qaranlıq energiya ve gravitatsiya nazariyesini deñiştirmek imkânı araştırıla. PDG: ne belli ve izaat nege bağlı, §28.1–28.2.

Birdey vaqıtta qoşulğan mesafe arta

Büyük miqyaslı tasvirde miqyas çarpanı, umumiy keñişüvge uyğan noqtalar arasındaki mesafelerniñ kosmik vaqıtnen nasıl deñişkenini köstere. Tezleşüv — birdey vaqıt aralıqlarındaki artışlarnıñ büyümesi. Bu orta kosmik tasvirdir; top içindeki ayrı galaktikanıñ areketi başqa ola bile.

Habl parametri nisbiy tempni añlata: mesafeniñ vaqıt birlemindeki artışını o mesafeniñ özüne bölemiz. Bu başqa miqdardır. Nisbiy temp sabit olsa, büyük mesafeniñ mutlaq artışı da büyük ola. Onıñ içün Habl parametri artmasa bile, keñişüv tezleşe bile.

Sabit nisbiy temp, büyügen artışlar

  1. Başlanğıç

    Nisbiy mesafe D/D₀: 1

  2. Bir aralıqtan soñ

    Nisbiy mesafe D/D₀: 1,5

  3. Eki aralıqtan soñ

    Nisbiy mesafe D/D₀: 2,25

Birdey aralıqlarda: +0,5, soñ +0,75

Er adımda artıq bar mesafeniñ 50%-i qoşula.

Hayaliy eksponentsial misal: umumiy keñişüvge uyğan noqtalar içün D(t)=D₀·1,5ᵗ⁄ᵀ; T — birdey müsbet vaqıt aralığı. D₀ — başlanğıç mesafe. Şeritlerniñ ortaq sızıqlı şkalasında tam uzunlıq =2,25D₀. Bu közlem, Kâinatımıznıñ qayta quruluvı ya da bağlı cisimlerniñ sozıluvı degil. Sabit Habl parametri H=ln(1,5)/T müsbet tezleşüvnen birge ola bile.

Bu misal Kâinatımız er zaman tam böyle keñişti demek degil. O, eki sualni ayıra: miqyas ne qadar tez arta ve vaqıt birleminde qaç faizlik artış bere? PDG: H ve kosmologik teñlemler, §22.1.3–22.1.5.

Tezleşüvniñ delilleri qaydan alındı?

Teleskop milliard yıllıq keñişüvni tek bir videoğa çekmedi. Astronomlar ışıqnıñ qızılğa avışuvını başka usulnen tapılğan mesafenen teñeştire. Ia türlü süperyañılar, parıldav egrisinin şekli ve tüsüne düzeltmeler kirsetilgenden soñ, standartlaştırılğan parıltı belgileri olaraq qullanıla. Olarnıñ körüngen parlaqlığı ışıq mesafesini esaplamağa yardım ete. Kosmik mesafeler merdiveni nasıl işleye.

Eki taqımnıñ 1998–1999 yıllardaki işlerinde uzaq süperyañılar, kosmologik sabitsiz muayyen modeller beklegeninden orta esapnen daa solğun çıktı. Bu teñeştirüvde o, daa büyük mesafeler demek edi ve tezleşken keñişüv tarihını destekley edi. Toz, obyektlerni saylav ve süperyañılarnıñ muhtemel evolütsiyası teşkerildi. Tek bir solğun obyektnı avtomatik olaraq qaranlıq energiyanıñ delili dep saymaq olmaz. Riess ve emektaşları, 1998, Perlmutter ve emektaşları, 1999.

Başqa alet — barion akustik ossillâtsiyaları, yani BAO: maddeniñ statistik dağıluvında erken ses dalğalarından qalğan hususiy bir miqyas. Onıñ türlü yönlerde ve qızılğa avışuvlarda körüngen ölçüleri keñişüv tarihını qayta qurmağa yardım ete. Kosmik mikrodalğa fonu ve başqa közlemlernen beraber, bu türlü fizikaya esaslanğan teşkerüvlerni bere. PDG: közlem usulları, §28.3.

Umumiy nisbiylikte basım da müim

Basımı az adiy madde kosmik keñişüvni yavaşlata. Lâkin umumiy nisbiylik teñlemlerinde miqyasnıñ deñişmesine energiya sıqlığından başqa basım da tesir ete. Yeterince menfiy basımlı komponentniñ payı üstün olsa, o tezleşüvge yardım ete bile.

Kosmologik sabit içün energiya sıqlığı deñişmey; basım menfiy ve mutlaq qıymeti bu energiya sıqlığına teñ. Bu modelniñ hususiyetidir, menfiy molekula sayılı adiy gaz degil. Tıştan nasos ya da boşluqnı çekken Kâinat kenarını tasavur etmek kerek degil. PDG: menfiy basım ve kosmologik sabit, §28.1.

Tarqav · teñlemİhtiyariy · bu qısımnı keçmek mümkün

Qaysı işaret tezleşüv bere?

Umumiy nisbiylikte bircınslı ve izotrop model içün yazayıq:

\frac{\ddot a}{a}=-\frac{4\pi G}{3c^2}(\varepsilon+3p).

Bunda a — ölçüsiz miqyas çarpanı; noqtalar saniyelerdeki kosmik vaqıt boyunça türevlerni bildire; G — gravitatsiya sabiti, c — ışıq sürati. Umumiy energiya sıqlığı ε J/m³, umumiy basım p ise Pa, yani aynı J/m³ birleminde ölçele. Kosmologik sabit bar olsa, artıq bu cemlerge kirsetilgen; onı ayrı aza olaraq ekinci kere qoşmaq kerek degil.

Müsbet tezleşüv içün ε + 3p < 0 kerek. Müsbet energiya sıqlığı olğan ayrı komponent içün ölçüsiz w = p/ε tarif etile. w < − 1/3 tezleşüvge doğru pay bere; amma bu bütün qarışımnıñ tezleşüvini temin etmey — bu pay başqalardan üstün olmalı. Kosmologik sabit içün w = − 1. Açıq c yazılğan şekil PDG, 22.9 teñlemden alındı; menbada c = 1 birlemleri qullanıla.

Adı daa neni añlatmadı?

Qaranlıq energiya ve qaranlıq madde modellerde ayrı rol oynay. Qaranlıq madde maddeniñ gravitatsiya topanuvını, qaranlıq energiya ise kosmik miqyasnıñ keçki tezleşken deñişüvini añlatmağa yardım ete. «Qaranlıq» olarnı bir madde yapmay ve tüslerini köstermey.

Kosmologik sabitni vakuumnıñ sabit energiyası olaraq tasvir etmek mümkün. Amma közlemden çıqarılğan qıymetni kvant alanlarınen bağlamaq büyük nazariy mesele olaraq qala. Keñişüvni uyğun tasvir etmek — mikroskopik mehanizm belli demek degil. Eger kosmik miqyaslarda gravitatsiyanıñ özü deñiştirilmeli olsa, tezleşüv tam bu şekilde yañı energiya komponentini talap etmey bile. PDG: qaranlıq energiya ya da deñiştirilgen gravitatsiya, §28.2.1.

Tarqav · 2026 yıl 30 oktâbrde araştırma alıİhtiyariy · bu qısımnı keçmek mümkün

DESI qaranlıq energiyanıñ deñişkenini isbat ettimi?

DESI DR2niñ 2025 yıl neticelerinde BAO, kosmik mikrodalğa fonu ve türlü süperyañı numüneleri birleşitirildi. Deñişken al teñlemli modelge 2,8–4,2 σ seviyesinde üstünlük berildi. Bu süperyañı numünesi ve teñeştirilgen modellerge bağlı edi; bilinmegen maddeniñ «sönmesiniñ» doğrudan ölçemesi degil. DESI DR2 II, §VII ve V cedvel.

2026 yıl 30 iyülde tanıtılğan yañıraq DESI preprinti, galaktikalarara hidrogenniñ ışıq yutuv korrelâtsiyalarınıñ şeklinden malümat qoşa. Al teñleminiñ deñişüvi eki parametrnen tasvirlengen model içün 4 cedvel, DESI ve mikrodalğa fonu birleşmesinde 2,7 σ, DES-Dovekie süperyañıları da qoşulğanda 3,2 σ bere. Bunlar muayyen malümat birleşmeleri; bütün közlemlerniñ umumiy qıymetlendirmesi degil. DESI DR2 IV, 3 versiya: §VI.1, §VI.4.1 ve 4 cedvel.

İşaret araştırmağa deger, amma qaranlıq energiyanıñ fizik tabiatı belli degil; onıñ deñişüvini daa açılğan aqiqiy fakt olaraq bermek olmaz. Kalibrovka, sistematik hatalar ve evolütsiya tasvirini saylav müim qala. Bir közlem programmasınıñ malümat toplaması bitse bile, bütün analizleri de bitken demek degil.

Keñişüvni ölçeymiz, izaatnı teşkermege devam etemiz

Tezleşüv aqqında neticeni ışıq, mesafeler ve Kâinat qurulışını türlü devirlerde teñeştirip çıqaramız. Qaranlıq energiya bunı umumiy nisbiylik modellerinde tasvirlemege imkân bere. Kosmologik sabit — eñ sade namzet; amma adı hadise qaydan kelgenini açmay.

Onıñ içün «Kâinatnıñ keñişüvi tezleşe» ve «qaranlıq energiyanıñ ne olğanını bilemiz» cümleleriniñ statusı ayrı. Uzaq kelecekni tahmin etmek içün, bu komponentniñ közlengen tarihten soñ nasıl davranacağı aqqında da faraziye kerek.