Er galaktika bir noqtacıq olsa, Kâinat teñe sepilgen şekerge oşarmı edi? Büyük acimlerniñ haritaları başqasını köstere: sıq toplulıqlar uzun qurulmalarğa bağlana, aralarında ise büyük, az cisimli yerler qala.
Kozmik örümcek ağı — maddeniñ büyük ölçüli şebekesidir: tüyünler, lifler ve tabakalar az sıqlıqlı boşluqlarnı çevreley. Galaktikalar bu qurulışnıñ bir qısmını öz ışığı ile belgiley; aralarında gaz bar, qaranlıq madde ise müim yerçekim rolüni oynay. Ad qurulışnı tasvir ete, fezada kerilgen dev bir tor degeni degil. ESA: madde dağılımı ve kozmik qurulış.
Bu haritada bir noqta bütün galaktikanı añlatıp ola
Gece kökü fotoğrafında noqtacıq çoqu kere yıldız demektir. Kozmik ağ haritasında ise çoq noqtalar öz içinde yıldızları olğan galaktikalarnı köstere. Ölçüni deñiştirdik: bir galaktikanıñ qurulışından çoq galaktikanıñ yerleşmesine keçtik.
Eñ sıq tüyünlerde galaktika kümeleri yerleşe. Aralarında filamentler, ya da lifler, yani madde sıqlığı yüksek uzunca bölgeler sozula. Daa keñ yassı qurulmalarğa divarlar ya da tabakalar deyler. Aralarında voydlar, kozmik boşluqlar bar. Olarnıñ sıqlığı daa az, galaktikaları az, amma tam boş olmaq mecburiyetinde degil. ESA: ağnıñ tüyünleri, Bond, Kofman ve Pogosyan: lifler ve tabakalar şebekesi.
Köpük faydalı kündelik beñzetmedir: onda közenekler, divarlar ve kesişmeler körüne. Amma fezada sabun perdesi, yüzey kerilmesi ya da aynı közenekler yoq. Madde üç ölçevli fezada tarqalğan; qurulmalarnıñ sıñırları malümat ve saylanğan usul ile belgilenir.
Yerçekim başlanğıçtaki kiçik farqlarnı quvetlendirdi
Erken Kâinat bugünkinden pek daa bir türlü edi, amma tam teñe degil. Bir az daa sıq bölgeler etraftaki maddeni çekti. Vaqıt ile farqlar arttı: sıq bölgeler daa açıq oldı, az sıqlıqlı yerler ise etrafına nisbeten madde coyattı. Bu yerçekim qararsızlığıdır: kiçik başlanğıç taypınması büyüyip ola. ESA: deyerlik tegiz dağılımdan qurulışqa.
Madde er taraftan aynı türlü tüşmedi. Başlanğıç dağılımı ve türlü yerçekim deformatsiyaları tabaka, lif ve tüyünlerniñ doğmasına yardım etti. Sayılı modeller bu inkişafnı kiçik fluktuatsiyalardan başlap izlemege imkân bere; soñra alınğan şebekeniñ statistikası közlevler ile qıyaslana. Bu azır galaktikalarnı kimdir arqanlar ile bağladı degen ikâye degil. Bond ve başq.,1996: ağnıñ fizikiy kelip çıqışı.
Standart kozmologik modelde qaranlıq madde yerçekim qurulışınıñ büyük qısmını bere. Adiy gaz da bu meydanda areket ete, qıza, suvuy ve galaktikalarnı beslemege qatışa. Qaranlıq madde gaz ya da toz ile aynı degil: dağılımı öz ışığı fotoğrafından degil, yerçekim tesirlerinden çıqarıla. ESA: qaranlıq kozmik ağ.
Şebekeni körmek içün kök fotoğrafı yetmey
Eki galaktika resimde yan yana turıp, fezada bir-birinden pek uzaq ola bile. Kök yonelişleri yalnız eki koordinata bere. Üçüncisi içün mesafe taqdiri kerek.
Büyük közlevlerde qırmızı tayma, yani spektral çizgilerniñ Kâinat keñişlemesi ile de bağlı yer deñişüvi qullanıla. Keñişleme modeli ile beraber o yonelişlerni ve spektrlerni üç ölçevli haritağa çevirmekte yardım ete. Galaktikalarnıñ öz areketleri de taymağa tesir ete, bu sebepten o ideal ölçev lentası degil; baqış boyunca uzanğan kibi körüngen kümelerge hususiy diqqat kerek. CfA: galaktika kataloglarına neden qırmızı taymalar kerek, Hogg: kozmologik tayma ve öz süratler.
Aşağıdaki eki panel de uydurmadır. Şema örnek noqtalarını olarnıñ örnegini añlatmaq içün çekilgen çizgilerden ayıra. Kerçek tedqiqat algoritmi bağlarnı yerler, hatalar ve sınıflandırma qaidelelerine köre belgilemeli, yalnız güzel lifler sızmamalı.
Şartlı galaktikalar
Aynı noqtalar ve ögretici bağlar
- Er noqta — şartlı galaktika, yıldız degil.
- Sıq noqta toplulıqları tüyünlerni köstere.
- Çizgiler mümkün liflerni ayıra; açıq aralıq — az cisimli acim.
Eki panel de uydurma koordinatalı ögretici eskiz; közlev malümatı ya da fizikiy simulyatsiya degil. Çizgiler añlatmaq içün çekildi: olar ışıldağan troslar ya da ölçelgen qaranlıq madde haritası degil. Fizikiy şkala yoq; yalnız şartlı şebekeniñ bir qısmı kösterile.
Haritanıñ da sıñırları bar. Közlev kökniñ bir qısmını qaplamasa ya da sönük galaktikalarnı körmese, kerçek boşluq olmağan yerde de az noqta olur. Bu sebepten acim sıñırları, sezgirlik ve cisimler saylavını bilmek kerek. Qalın kesit türlü qurulmalarnı üst-üstke qoyıp ola; ince kesit ise şebekeniñ yalnız parçalarını köstere bile.
Galaktikalar arasında da közlene bilgen madde bar
Seyrek gaz adiy resim içün çoqu kere pek zayıf ışıq saça. Amma uzaq kvazarnıñ — parlak aktiv galaktika çekirdeginiñ — ışığında yutuluv çizgileri qaldırıp ola. Arqadaki menba bizge kelgen yoldaki maddeni aydınlata, spektr ise onıñ izini köstere. Çoq böyle yonelişler gaznı büyük ölçüli qurulış ile bağlamağa yardım ete. NASA: galaktikalar arası gaznı tedqiq etüv.
Uyğun şartlarda gaz lifleriniñ öz ışınlanması da tapıla. 2019 yılda Umehata ve emektaşları qırmızı tayması taqriben 3,1 olğan SSA22 protokümesinde vodorodnıñ Layman-alfa ışınlanması közlevlerini tasvir etti. Tapılğan qurulmalar proyeksiyada bir fizikiy megaparsekten artıq sozuldı. Bu hususiy etraftaki aktiv galaktikalarnıñ ionlaştırıcı ışınlanması, ihtimal, gaz ışığını quvetlendirdi. Asıl iş: SSA22 gaz filamentleri.
Bu belli bir bölgedeki gaz közlevi, bütün Kâinat qaranlıq maddesiniñ fotoğrafı degil. Müellifler faraz etilgen gaznıñ galaktikalarğa aqımını da bu malümatta doğrudan ölçelgen dep adlandırmadı. Menbalar ve ışınlanma dağılımı fizikiy izaatnı destekley, amma resimni aqımnıñ videosına çevirmey.
Boşluq er şeyniñ yoqluğı degil, daa az cisim demektir
Bölgede bir galaktika barlığı onıñ voyd olmasını avtomatik red etmey. Belli ölçüde orta etraf ile nisbeti müimdir. Meselâ, KK 246 cüce galaktikası Mahalliy boşluqta yerleşe. Resminde başqa galaktikalar da bar, amma bir qısmı bu acimniñ pek arqasında yata. NASA/ESA: kozmik boşluq içindeki galaktika.
Dal · Sayılar ileİhtiyariy · keçip kete bilesiñiz
Menfiy sıqlıq farqı musbet galaktika sayısını nasıl tasvir ete
Saylanğan örnekteki galaktikalar içün sayı sıqlığını n_(g) = N/V dep tarif eteyik; N — V acimdeki sayı. Onı orta \bar n_g ile bu nisbet arkaly qıyaslaymız:
\delta_g=\frac{n_g-\bar n_g}{\bar n_g}.
Şartlı aynı acimlerde orta qıymet 40 galaktikağa uyğun, seyrek bölgede ise 8 bar. O vaqıt δ_(g) = (8 − 40)/40 = − 0,8. Galaktikalar bar; sıqlığı ortanıñ 20%-idir. Menfiy olğan taypınmadır, massa ya da sayınıñ özü degil. Aynı acimde 80 galaktika olsa, δ_(g) = 1 alır edik.
Bular ögretici sayılar, katalog degil. Bütün massanı degil, bir saylavnıñ galaktikalarını sayamız: galaktikalar qaranlıq maddeni tam teñe köstermey. Netice ölçüge, sıñırlarğa ve örnekniñ tamlığına bağlı; bir formula voydlarnı sınıflandırmaq içün universal qaide bermey.
Evel resim ne köstergenini añlañız
Ağ resmi galaktika katalogı, yerçekim merceklenmesinden massa rekonstruktsiyası ya da kompyuter simulyatsiyası ola bile. Er alda renkler başqa şeyni añlatıp ola. Merceklenme ög plandaki yerçekimniñ uzaq menba resimlerini bozmasını qullana; ondan massa haritası ölçeveler ve modelden çıqarılğan neticedir. Simulyatsiya ise belgilengen başlanğıç şartlardan maddeniñ inkişafını esaplay. NASA: ağnı haritalavnıñ türlü usulları.
Özüñizni teşkeriñiz: haritada eki galaktika arasında mor çizgi olsa, bu qaranlıq madde fotoğrafı çekilgenini isbatlaymı? Yoq. Lejandanı oqumaq kerek: bu model bağı, massanıñ şartlı renkli taqdiri ya da ölçelgen gaz ışınlanması ola bile — türlü sıñırlı türlü neticeler.
Kozmik ağ galaktikalar yerçekim erken teñsizliklerden büyütken daa büyük qurulışqa nasıl kirgenini añlata. Haritasını oqumaq içün üç şeyni qıdırasıñız: noqta ya da renk neni añlata, qanday acim ve saylav qaplanğan, közlev qayda bite ve rekonstruktsiya qayda başlana.