İnsanlar Yerniñ Küneş etrafında aylanğanını nasıl bildiler?

Kökteki areket ne areket etkenini tek başına aytmay

Trenden baqqanda, bazan qomşu vagon yerinden qoğalğan kibi körüne, aslında ise siziñ treniñiz qoğalğandır. Bu beñzetüv yalıñız nisbiy körüngen areket aqqındadır; kök mehanikasını tekrarlamay. Añlatmalarnı ayırmaq içün başqa müşaadeler kerek.

Aynı şekilde, Küneşniñ kündelik kök yolu onıñ qımıldamağan Yer etrafında aylanğanını tek başına isbatlamay. Bugünki añlatmada bu sutkalıq areketniñ esas sebebi Yerniñ öz oqu etrafında aylanmasıdır. Yerniñ Küneş etrafında aylanması ise bir yıllıq devirli başqa arekettir. Biriniñ delilini ekincisiniñ delili yerine qoymamaq kerek; kündelik devir kün ve gece aqqındaki maqalede ayrıca añlatıla.

Planetalar daa çetin bir bilmece yarata edi: olar bazan yıldızlar fonunda keri ketken kibi körüne edi. Geotsentrik modeller bu ilmeklerni epitsikl adlanğan, birleştirilgen daireler ile tasvirley edi. Demek, eski model iç bir şeyni qabaqtan aytmay edi demek adaletsiz olur edi.

Nikolay Kopernik 1543 yılındaki kitabında Yerni Küneş etrafında aylanğan planetalar arasına yerleştirdi. Birleştirilgen orbita tasavurı körüngen areketlerni tertipleye bile edi, lâkin bu, er faraznı doğru yapmay ve ölçevlerniñ yerini almay edi. Kopernikniñ daire areketlerine esaslanğan tarihiy modeli bugünki añlatmadan farqlanır. Oklahoma Universiteti Kütüphaneleri: 1543 yılı neşri ve o zamanki delillerniñ sıñırları, NASA: Kopernikniñ daireleri ve Mars meselesi.

Venera belli bir qabaqtan aytuvnı sınamağa imkân berdi

Venera yıldız kibi öz körüngen yarığını saçmay: onı Küneş aydınlata. Aydınlanğan yarımküresiniñ ne qadarını körgenimiz Venera, Yer ve Küneşniñ yerleşmesine bağlıdır. Böylece ince ay şeklinden deyerlik tolu diskke qadar fazalar peyda ola.

Ptolemeyniñ klassik sistemasında Veneranıñ yolu onı Yer ile Küneş arasında tuta edi. Bu geometriya ince ay şeklini mümkün qıla, amma müşaade etilgen qabarıq fazanı — körüngen diskniñ yarısından çoqu aydınlanğan alını — mümkün qılmay edi. 1610 yılında Galiley teleskop ile Venera fazalarınıñ deñişmesini müşaade etti. Bu, zevq ya da nüfuznı degil, türlü beklenilgen körünişlerni sınamaq edi. Museo Galileo: fazalarnıñ geometriyası ve müşaadeleri.

Lâkin bir incelik bar. Tiho Brageniñ geogeliotsentrik sistemasında Yer qımıldamay qala, Küneş onıñ etrafında, başqa planetalar ise Küneş etrafında aylana edi. Bu tertip de Veneranıñ müşaade etilgen fazalarını mümkün qıla edi. Yalıñız bu sınavdan eki türlü tasavur keçip kete edi.

Qıyaslav tam ne netice çıqarmağa olğanını köstere: Ptolemeyniñ klassik yerleşmesini red etmek kerek, amma Yerniñ areketi içün başqa deliller de kerek. Bir müşaadege uyğunlıq Tiho sistemasını bütün bugünki fizikiy modelge teñ yapmay. Museo Galileo: fazalar Tiho sistemasına da neden uyğun edi.

Modeller areketni ortaq qanunlar ile añlatmağa başladı

Tihonıñ müşaadeleri İogann Keplerge planetalar orbitalarını sınamaq içün malümat berdi. Mars aqqındaki malümatnı mükemmel daireler farazı ile uyğunlaştırmaq mümkün olmadı. 1609 yılında Kepler ilk eki qanunını neşir etti: planetalarnıñ orbitaları, Küneş bir fokusında olğan ellipslerdir ve orbita boyunca tezlik belli şekilde deñişe. Bu, resimdeki «merkez» yazısını başqa yerge köçürmekten ziyade, yerleşme qabaqtan aytuvlarını yahşılaştıra edi. NASA: Mars meselesi ve Kepler qanunları.

Soñra fizikiy bir sual peyda oldı: Yer ve başqa planetalar neden tam bu yollar boyunca kete? İsaak Nyuton 1687 yılındaki Principia kitabında areket qanunlarını umumiy cazibe ile birleştirdi. Aynı fizikiy añlatma Yerde cısımlarnıñ tüşmesini, Aynıñ areketini ve planetalar orbitalarını bağladı. Yerniñ aylanması türlü adiseler içün esap ve sınav yapmağa imkân bergen sistemanıñ bir qısmı oldı. NASA: Nyuton ve ortaq areket qanunları.

Tihonıñ malümatı, Keplerniñ geometriyası, Nyutonnıñ fizikası ve teleskop keşifleri türlü vazifelerni becere edi. Olar birlikte «bu resim daa dülber» degen sözden çoq sınanabilgen neticeler bere edi. Orbita qanunları planetalar areketini qabaqtan aytuv aqqındaki maqalede daa tafsilâtlı añlatıla.

Yıldızlar baqış noqtamıznıñ deñişkenini kösterdi

Yer yıl boyunca orbitasında yerini deñiştirse, yaqın yıldız çoq daa uzaq yıldızlar fonunda biraz avuşmalı. Bu, yıllıq yıldız parallaksıdır: yıldıznıñ er yıl Yer etrafında aylanması degil, baqış noqtasınıñ deñişmesiniñ tesiri. Geometriyası, yaqındaki parmaqnı uzaq fonğa qarşı sıraynen eki köz ile baqqanda körüngen avuşuvğa beñzey. ESA: parallaks ve Yerniñ türlü yerleşmeleri.

Boyle kiçik köşeni ölçemek uzun vaqıt mümkün olmadı. 1838 yılında Fridrih Bessel 61 Cygni içün bir netice bildirdi. Bu, yıllıq geometriyanıñ ilk muvafaqiyetli ölçevleri arasındadır; başqa astronomlar da aynı mesele üstünde çalışa edi. Yalıñız avuşuv degil, aletniñ ve ölçevlerniñ hatalarını qıymetlendirmek de müim edi. MPIfR: Bessel, Struve, Henderson ve olarnıñ malümatını yañıdan talil etüv.

Bugünki cevap, er şeyniñ merkezindeki qımıldamağan Küneşten daa anıqtır

Yer Küneş etrafında aylanğan bir planetadır. Küneşniñ özü de areket ete: daa anıq tasvirde Küneş sisteması cısımlarınıñ areketi ortaq kütle merkezi, yani baritsentr ile bağlıdır. Planeta orbitalarınıñ merkezi ise bütün Kâinatnıñ merkezi degil. Tarihiy geliotsentrizmni bugünki astronomiyanıñ bütün incelikleri ile bir tutmamaq kerek. NASA: ortaq kütle merkezi.

Bu neticeni sınañız: «Veneranıñ qabarıq fazası bar, demek, qımıldamağan Yerli er model artıq red etilgen». Bu, artqaç küçlü bir iddiadır. Tiho sisteması tam bu geometrik sınavdan keçe edi; onıñ areket etken Yerden farqını daa keniş fizikiy qabaqtan aytuvlar ve müşaadeler esasında qıymetlendirmek kerek.

İnsanlar yalıñız «ne resim sızmaq mümkün?» dep degil, «o ne netice qabaqtan ayta ve onı nasıl sınamaq mümkün?» dep soramağa ögrenip, Yerniñ areketini belgilediler. Bir planetanıñ fazaları, orbita qanunları ve yıldıznıñ kiçik yıllıq avuşuvı bir sınanabilgen cevapnıñ türlü qısımları oldı.