Şeerdeki azbardan Ay ve bir qaç parlaq noqta yahşı körüne. Şeer tışında çekilgen fotoda olarnıñ yüzlercesi bar, kadr boyunca ise aydın zolaq uzana. Böyle kök içün aqiqaten teleskop kerekmi, yoqsa başta başqa bir şeyni deñiştirmek kerektir?

Ebet, uzaynı teleskopsız közetmek mümkün: adiy köznen Ay, parlaq yıldızlar ve planetalar, qarañğı kökte ise Samanyolu ve bazı uzaq cisimler körüne. Amma cisimni fark etmek ve onıñ tafsilâtını ayırmaq — başqa-başqa vazifelerdir. Körünüv yerge, vaqıtqa, ava şartlarına ve kökniñ aydınlığına bağlı. NASA: közetici ne köre bile.

İlk sınav içün irişilir bir hedefni saylamaq, onı harita ile tapmaq ve ne körgeniñni añlamaq yeterlidir.

Yarıq noqta da planetanı közetüvdir

Uzaqta penceresi aydın bir bina tasavvur et: içindeki insanlarnı ayırmasañ da, yarığını köresiñ. Öyle de Yupiter bulutlarınıñ zolaqlarını seçmeden onıñ yarığını körmek mümkün. Beñzetüv yalnız yarıqnı fark etmek ve tafsilâtnı ayırmaq arasındaki farqnı añlata; planeta pencere ya da ufaq lampa degil.

Merkuriy, Venera, Mars, Yupiter ve Saturnnı yerleri ve şartları uyğun olğanda teleskopsız közetmek mümkün. Bu, beşisi de bu aqşam körüne demek degil. İlk qıdıruv içün haritadan şimdi seniñ ufuğıñnıñ açıq qısmı üstünde olğan parlaq planetanı sayla. Uzay aparatınıñ fotosını degil, yarıq noqta bekle. NASA: adiy köznen körüngen planetalar.

Ay daa çoq tafsilât köstere: aydın qısımnıñ şeklini ve büyük qara lekelerini teñeştermek mümkün. Bular Ay deñizleri — suv degil, qadimiy qatqan lava saalarıdır. Olarnıñ umumiy örneginden başla; ayrı kraterlerni optikasız köz içün mecburiy hedef yapmaq kerek degil. NASA: Aynı közetüv. Aydın şekli niçün deñişkenini Ay fazaları aqqındaki maqale añlata.

Yıldız örnekleri de başlamaq içün qolay. Üç-dört parlaq yıldız tapıp aralarındaki mesafelerni teñeştir. Haritadaki yıldız takımı çizgileri hayaliy tayançlardır; kökte o çizgiler yoq. Yıldırav bazı yıldız ve planetalar arasındaki farqnı sezmege yardım ete, amma cisimni hatasız tanıtmay: planetalar da bazen yıldıray.

Zayıf zolaq içün kök fonı müim

Şimdi başqa vazife: Samanyolunı tapmaq. Bu, Galaktikamıznıñ köz ayrı-ayrı seçmegen bir çoq yıldızınıñ ortaq yarıq zolağıdır. Qarañğı kökte o solğun, tegiz olmağan bulut kibi körüne bile. Fotolarnıñ parlaq tüslerini ilk baqıştan beklemek doğru degil: kamera uzun ekspozitsiya boyunca yarıq toplay bile. NASA: yıldızlar, Samanyolu ve kök fotosı.

Şeerde zolaq niçün yoq ola? Köçe fenerleri yıldızlarnı söndürmey. Suniy yarıqnıñ bir qısmı atmosferada saçıla ve kökni aydınlata. Zayıf cisimniñ yarığı fon yarığı ile beraber kele; parlaqraq fonda onıñ qoşqan payını sezmek qıyınlaşa. Cisim ile fon arasındaki bu farqqa kontrast denile. NASA: kök aydınlığı qaydan kele.

Közlerni fenerniñ doğrudan yarığından saqlamaq faydalı, amma bu şeer üstündeki aydınlıq künbezini yoq etmey. Qarañğı yer de er zaman qarañğı kök demek degil: parlaq Ay da onı aydınlata. Samanyolu içün qarañğı yer, az Ay yarığı, şeffaf ava ve kerekli kök saası ufuq üstünde olğan vaqıtnı birleştirmek müim.

İlk közetüv şartlarını sayla

Samanyolu ile başla: parlaq Ay astında yalnız şeerden çıqmaq yeterlimi, ögünden ayt. Şartlarnı deñiştirip mesleatnı teñeştir. Soñ planetanı sayla.

Aşağıda bütün hedefler ve türlü şartlar içün mesleatlar bar. Planlayıcı faal olğanda yalnız saylanğanları körüne.

Ay

Aydın qısımnıñ şeklini ve büyük qara lekeler — Ay deñizlerini teñeştir.

Aynıñ doğuvını, batuvını ve fazasını teşker. «Zayıf Ay yarığı» Ay artıq ufuq altında olğanını bildire bile: o zaman vaqıt ya da hedefni deñiştir.

Parlaq planeta

Haritadan planetanı tapıp yerini eki qoñşu yıldıznen teñeştir. Yarıq noqta bekle.

Yeriñni, tarihni ve vaqıtnı qoy. Küneş batqandan soñ ufuqnıñ açıq qısmı üstünde planetanı sayla. Öylesi olmasa, vaqıtnı deñiştir ya da yıldız örnegini sayla.

Yıldız örnegi

Haritada üç-dört parlaq yıldız tapıp olarnıñ qarşılıqlı yerleşmesini kökte tanı.

Yön ve ufuqtan yükseklerini, soñ noqtalar arasındaki aralıqlarnı teñeştir. Qarañğıda közleriñe yarım saat ya da daa çoq vaqıt ber; parlaq ekran gece körüşüni vaqıtlıca zayıflata.

Samanyolu

Fotolarnıñ parlaq tüslerini degil, bir çoq yıldıznıñ ortaq yarığından zayıf uzun zolaqnı qıdır.

Zolaq geceniñ qarañğı qısmında seniñ ufuğıñ üstünde qaçan olacağını teşker. Şeer aydınlıq künbezinden uzaq yönni sayla, közleriñe qarañğıda vaqıt ber. Şartlar uyğun olmasa, parlaq yıldızlardan başla.

Ay ya da parlaq planeta

Kök aydınlığı tek başına bu parlaq hedefni istisna etmey. Şimdi esas sual — o ufuq üstünde körünemi; qarañğı yer cisimni ufuq altından kötermez.

Şeer ve parlaq Ay

Em şeer yarıqları, em parlaq Ay kökni aydınlata. Zayıf yıldızlar ve Samanyolu içün eki şartnı da deñiştir; başta parlaq yıldız örnegini sayla.

Şeer, küçlü Ay yarığı yoq

Ay yarığı artık esas engel degil, amma şeer fonı qala. Zayıf yıldızlar ve Samanyolu içün qarañğıraq yer yardım eter; parlaq yıldızlarnı mında da qıdırmaq mümkün.

Qarañğı yer ve parlaq Ay

Şeer yarıqları az, amma parlaq Ay kökni aydınlata. Zayıf cisimler içün Ay batqandan soñki vaqıtnı ya da başqa geceni sayla; şimdi parlaq yıldızlarğa ya da Aynıñ özüne baq.

Qarañğı yer, küçlü Ay yarığı yoq

Qarañğı fon zayıf yıldızlar ve Samanyolunı körmek şansını arttıra. Bu daa teminat degil: avanıñ şeffaflığı, hedefniñ yeri, alaca qaranlıq ve közlerniñ uyğunlaşması müim.

Açıq kök ve engelsiz körüniş faraz etile. Bular keyfiy mesleatlardır: cisimlerniñ yerini esaplamay ve körünüvni teminlemey. Yeriñni, tarihni, vaqıtnı ve hedefniñ yüksekligini haritada teşker.

Parlaq Ay olğanda şeerden çıqmaq eki engelniñ yalnız birini yoq ete. Aynıñ özü ya da parlaq planeta içün şartlar şeerde de uyğun ola bile. Hedef saylav aqşamğa olğan talaplarnı deñiştire: zayıf zolaq içün yaramaycaq kök başqa közetüv içün yahşı ola bile.

Közlerge vaqıt kerek, amma qarañğılıq yañı yıldız yaratmay

Aydın odadan çıqqandan soñ kök boş dep acele qarar berme. Qarañğıda körüşniñ sezgirligi yavaş-yavaş deñişe — bu qarañğığa uyğunlaşmadır. Zayıf cisimlerni qıdırmaq içün közleriñe yarım saat ya da daa çoq vaqıt ber. Bu ameliy mesleat, er insan içün tam taymer degil. Parlaq ekran ya da fener gece körüşüni vaqıtlıca zayıflata; haritanı evelden azırla, aydınlatmanı ise pek zayıf yap. Fener kerek olsa, zayıf qırmızı yarıq qullan. NASA Night Sky Network: közetüvge azırlıq.

Uyğunlaşma şeer yarığını yoq etmey, bulutlarnı dağıtmay ve hedefni ufuq altından kötermey. Samanyolu körünmese, közlerni qabaatlamaqtan ya da büyütüv qıdırmaqtan evel bu şartlarnı teşker.

Parlaq yıldızlarnı tanığandan soñ Ülkerge — sıq yerleşken yıldız grubına baqıp baq, eger saylanğan vaqıtta seniñ yeriñden körünse. Qarañğı kökniñ daa qıyın hedefi Andromeda galaktikasıdır: onı optikasız körmek mümkün, amma fotodaki spiralni degil, zayıf lekeni bekle. O bizden taqriben 2,5 million yarıq yılı uzaqta; yarıq yılı — yarıqnıñ bir yılda keçken mesafesi. Közge başqa galaktikanıñ yarığı yete, amma onıñ ayrı yıldızlarını ayırmaysıñ. NASA: Ülker yıldızlar topu olaraq, NASA: Andromeda ve qarañğı kök.

Er kök parıldısı atmosfera tışında doğmay. Meteor — uzay zerresi Yer atmosferasına kirgende peyda olğan aydın iz; bu tüşken yıldız degil. Kökniñ keñ saasına baqmaq qolay, amma qısqa çıquvda meteor körmek teminlenmegen. NASA: meteoroid, meteor ve meteorit.

İlk yoluñ: harita → kök → qayd

«Bugün ne körüne?» sualine eñ azından yer, tarih ve vaqıt kerek. Türlü coğrafiy keñlik ve saatlarda hedefler türlü ola, bina ve terekler ise programmanıñ ufuq üstünde köstergenini qapatıp bile. Stellarium resmiy saytında bağlantısı olğan Stellarium Web vastasınen harita azırla.

  1. Özüñniñ yeriñni, tarihni ve yerli vaqıtnı qoy; saat quşağını teşker. Tesadüfen saylanğan şeerge ya da evelki sessiyadan saqlanğan vaqıtqa işanma.
  2. Ufuqnıñ açıq qısmı üstünde bir hedef sayla. Haritada yönüni ve eki-üç qoñşu tayançnı tap. Ay içün fazasını ve ufuq üstünde olğan vaqıtnı da teşker.
  3. Açıq körünişli, tanış ve emin yerge çıq. Haritadaki yönni aqiqiy ufuqnen teñeştir, büyük yıldız örnegini tanı ve ondan soñ hedefni qıdır. Zayıf cisimler içün közlerge qarañğıda vaqıt ber.
  4. Qıdıruvdan evel farazıñnı yaz: «… körmek bekleyim, çünki…». Soñ vaqıtnı, şartlarnı ve neticeni qoş — bir şey tapmasañ da. Bir şartnı deñiştirip sınavnı tekrarla ve teñeştir.

Küneş batqandan soñ aqşamdan başla. Merkuriy ya da Veneranı parlaq Küneş diski yanında qorçalmağan köznen qıdırma; adiy küneş közlükleri Küneşke doğrudan baqmaq içün yaramay. NASA: Küneşni közetkende közlerni qorçalav.

İlk aqşamnıñ muvafaqiyeti — eñ az bir cisimni tanımaq ve şartlar niçün oña uyğun olğanını añlatmaq. Teleskop uzayğa kiriş bileti degil: başta irişilir hedef, tayançlar ve yarıqqa diqqat kerek. Soñki çıquv içün aynı qaide ile başqa hedef sayla. Noqtalarnı daa qolay qarıştırsañ, gece kökünde ne körgenimiz aqqındaki añlatuvğa qayt ve özüñniñ versiyañnı harita ile teşker.