Küneş sisteması nedir?

Türlü dünyalarnı ne bir arada tuta

Küneş — sistemamıznıñ yegâne yıldızı. Onıñ içinde vodorod yadroları qoşulıp geliy teşkil ete ve energiya ayıra: bu — termoyadro sintezi. Şunıñ içün Küneş planetalarğa yarıq bere. Amma aydınlatmaq ve orbitada tutmaq başqa-başqa şeylerdir. Planeta areketine esas tesirni Küneşniñ çekimi yapa: sistemanıñ bütün massasınıñ 99%-ından çoqı Küneştedir. NASA: Küneş ve onıñ roli.

Gravitatsiya — massası olğan cisimlerniñ bir-birini çekmesidir. Yer de Küneşni çeke, Yupiter asteroidlerge tesir ete, Ay ise Yer ile qarşılıqlı tesirde buluna. Yalnız büyük massalı Küneş planeta orbitalarınıñ umumiy qurulışında esas rol oynay. O başqa dünyalar bağlanğan areketsiz çivi degil. NASA: qarşılıqlı çekim.

O alda Yer niçün doğrudan Küneşke tüşmey? O, Küneşke doğru yönge nisbeten, bir yanğa da areket ete. Quvet olmasa, areketi doğru çizgi boyunca devam eter edi; çekim ise yolunı devamlı bura. Orbita — bir cisimniñ başqa cisim etrafındaki böyle areket yoludır. Çizilgen çizgi yalnız bu yolnı belgiley: uzayda relsler yoq. Areket ve çekimniñ birligi Yerge Küneş etrafında aylanmağa imkân bere. NASA: areket ve yönüniñ deñişmesi.

Küneşten tışarığa doğru harita

Evel Merkuriy, Venera, Yer ve Mars kele — bular qattı, taşlı yüzü olğan Yer tipindeki planetalardır. Esas asteroid quşağından soñ Yupiter ve Saturn, yani gaz devleri, soñra ise Uran ve Neptun, buz devleri yerleşken. «Buz» sözü olarnıñ üstünde buz tutqan göl kibi yürmek mümkün degeni degil: bu devlerniñ de biz bilgen qattı yüzü yoq. NASA: planeta gruppaları.

Şemada kilometrlerde uzun raqamlar yazmamaq içün astronomik birlik, qısqaca a.b., qullanamız. O, Yerden Küneşke tipik mesafege, yani 150 million kilometrge yaqın. Bu uzunlıq birligidir, vaqt birligi degil. Tam tarifi 1 a.b.-ni 149 597 870,7 km olaraq belgiley. JPL: astronomik miqdarlar.

Şemada Yerni ve onıñ yoldaşına ait içkeri çekilgen yazını tap; soñ Pluton ve Haronğa baq. Böylece eki şey körüne: esas saalarnıñ sırası ve olarnıñ içindeki bağlar. Raqamlar mesafelerni teñeştermekke yardım ete, amma çizimdeki aralıqlar bu mesafelerni qaytarmay.

Küneş sisteması plakattaki sıq top sırasına beñzemey. Meselâ, Neptunnıñ Küneşten mesafesi Yernikinden taqriben otuz kat büyüktir. Modelde Yerni Küneşten bir metr uzaqqa qoysaq, Neptun içün otuz metr kerek olur. Şemamızdaki daireler er bir cisimni ayırıp adlandırmaq mümkün olsun dep mesafelerge nisbeten mahsus büyütildi.

Yoldaş sistemadan çıqmay, kiçik cisim de artıq degil

Ay — Yerniñ tabiiy yoldaşı: planetamız etrafında aylana ve onıñ ile beraber Küneş etrafında yüre. Haritada biri digeriniñ içinde olğan bağ bar: Küneş → Yer → Ay. Küneşniñ çekimi Yer yanında sönmey. Yoldaşlar yalnız planetalarda degil, cüce planetalarda ve atta asteroidlerde de bar. NASA: Küneş sistemasındaki yoldaşlar.

Asteroidler esasen taşlı ya da metal taşığan cisimlerdir; çoqusınıñ şekli muntazam degil. Belli asteroidlerniñ çoqusı Mars ve Yupiter arasındaki esas quşaqta aylana, amma başqa gruppalar, o cümleden Yer orbitası yanında da bar. Aynı quşaqtaki Tserera yuvarlaqqa yaqın şekli ile ayırılıp cüce planetalarğa kire. Demek, saanıñ adı ve onıñ sakini ait olğan sınıf başqa-başqa suallerge cevap bere. NASA: asteroidler, NASA: Tserera.

Kometalarda buzlar, toz ve taşlı madde bar. Böyle bir kometa Küneşke yaqınlaşıp qızğanda buzlarınıñ bir qısmı gazğa çevirile ve toznı serbest ete. Yadrosı etrafında siyrek bir qılıf, uyğun şartlarda ise quyruqlar peyda ola. Küneşten uzaqta kometanıñ sezilir quyruğı olmay bile, amma bundan o kometa olmaqnı toqtatmay. NASA: kometalarnıñ qurulışı ve faalligi.

Neptun orbitasından soñ Koyper quşağı, yani Pluton da kirgen buzlu cisimler saası yerleşken. Onıñ esas qısmı taqriben 30-dan 50 a.b.-ge qadar uzana; başqa uzaq cisim gruppaları daa uzaqqa kete. Asteroidler ve bu buzlu cisimler sistemanıñ erken tarihinden madde saqlay: olar «esas» planetalar arasındaki yalnız artıq sınıqlar degil. NASA: Koyper quşağı.

Büyük cisimler arasındaki uzay bile tam boşluq degil. Anda toz bar, Küneşten ise Küneş yeli, yani yüklü zerreler aqımı yayıla. Yalnız büyük şarlar köstergen harita bu maddeni köstermey. NASA: toz ve Küneş yeli.

Pluton içün ne deñişti

2006 yılında Halqara Astronomiya Birligi Küneş sistemasınıñ planetasına tarif qabul etti: o Küneş etrafında aylana, yuvarlaqqa yaqın şekil alacaq qadar massası bar ve orbitası yanındaki saalarda gravitatsiya ceetinden üstünlik ete. Soñki şartnı sıqça «orbita etrafını temizlev» dep adlandıralar. Bu er toz zerresini yoq etmekni talap etmey; söz cisimniñ öz orbita saasındaki esas roli aqqında kete. JPL: IAU tarifiniñ metni.

Cüce planeta da Küneş etrafında aylana ve yuvarlaqqa yaqın şekli bar, amma öz orbita saasında üstünlik etmey; o tabiiy yoldaş da degil. Bu sınıflandıruvğa köre Pluton — cüce planeta. Bu ad er bir pek kiçik planeta içün adiy bir söz degil. JPL: cüce planeta şartları.

Sınıflandıruv aqqında ilmiy munaqaşalar devam ete, amma kategoriyanı deñiştirmek Plutonnıñ özüni ya da sistemada olmasını deñiştirmedi. Ad aqqındaki qarardan o yoq olmadı, uçıp ketmedi ve yoldaşlarını coymadı. NASA: tarif ve munaqaşa.

Küneş sisteması qayda bite

Neptun sekiz planetanıñ soñkisi olsa, ondan soñ «soñ» belgisi qoymaq mümkünmi? Koyper quşağı bile niçün mümkün olmağanını köstere. Daa uzaqta astronomlar Oort bulutınıñ, yani biñlerce ve on biñlerce a.b. uzaqlıqta taqriben küre şeklinde dağılğan buzlu cisimlerniñ barlığını tahmin ete. Bu qurulış doğrudan-doğru közlenmedi: onıñ barlığı uzaq kometalarnıñ orbitaları ve modellerden çıqarıla. Sıñırlarınıñ degerlendirmeleri taqribiy qala. NASA: Oort bulutı ve deliller, NASA: mesafe degerlendirmeleri.

Başqa bir «çet» Küneş yeline aittir. O Küneş etrafında geliosfera degen saanı teşkil ete; onıñ tış sıñırına geliopauza deyler. Ondan soñ yıldızlarara müit başlana, amma anda Küneşniñ çekimi sönmey. Cisim geliopauzadan tışta olıp, yine de Küneş etrafında orbitada qala bile. NASA: geliosfera.

Şunıñ içün «sıñırlardan çıqış» aqqında haber oquğanda sora: neniñ sıñırları — planeta orbitalarınıñmı, Küneş yeliniñmi ya da gravitatsiya ile bağlı cisimler saasınıñmı? Gravitatsiya yavaş-yavaş zayıflana, çizilgen çizgide birden toqtamay. Uzaq saalarda başqa yıldızlar ve Galaktikanıñ tesiri de müim ola. Mında er şeyge uyğun bir qattı divar yoq. NASA: mesafe ile çekimniñ deñişmesi, NASA: uzaq kometalarğa tesirler.

Ay, Pluton ve kometağa qaytayıq

Sekiz planetanı saymadan olarnıñ yerini añlatıp baq. Ay, Yer ile beraber Küneş etrafında yürgen Yerniñ yoldaşı olaraq sistemağa kire. Pluton — Küneş orbitasındaki cüce planeta. Küneşke devriy olaraq qaytqan kometa aynı sistemanıñ kiçik cismidir; sezilir quyruq ait olmanıñ şartı degil.

Küneş sisteması — yalnız sekiz ad degil, türlü azaları olğan ortaq gravitatsion qurulıştır. Sınıflandıruv cisimniñ ne olğanını añlata; orbita bağlarını añlamaqqa yardım ete; mesafe ise haritada onı qayda qıdırmaq kerekligini köstere.

Şimdi gece köküni oquvğa qayt: planeta ve uzaq yıldız qoñşu noqtalar kibi körüne bile, amma yalnız biri bizim Küneş sistemamıznıñ dünyasıdır. Teleskopsız ilk közlev planı ise kerçek kökte sistemanıñ qolay bir azasını tapmağa yardım eter.