Yıldızlar niçün yıldıray, planetalar ise ekseriyetle tegiz yana?

Baqtığımız ava areket ete

Avuz dibindeki tenkeni hatırla. Dalğalı suvdan sıñırları areket etken kibi, amma tenke yerinde. Suv-ava sıñırında yarıq yön deñiştire; yüz meyilligi deñişse suret de deñişe. Bu, optik hususiyetleri türlü ortalıqlar arasında yarıq yönüniñ deñişüvi — sınuv.

Üstümüzde suv yüzü degil, türlü araretli ve sıqlıqtaki ava bar. Yarığın ortalıqta tarqaluvını tasvir etken sınuv köstergiçi yerden yerge biraz farqlı. Qarışuv areketli bircınslısızlıq yarata. Yarıq keçip sapa; bazı saalar onı biraz toplay, başqaları yayıra. Ufaq köz bebeğine türlü anlarda türlü yarıq miqdarı kele. Körüngen parlaqlıqnıñ tez deñişmesine sintillâtsiya, ya da yıldırav deyler. Osborn ve emektaşları: fizik mehanizm, Theory bölügi.

Avuz beñzetüvi suret areketini menba areketinden ayıra. Amma atmosferada bir keskin dalğalı sıñır yoq: yarıq ava acmından keçe, tam añlatma dalğa tabiatını da esapqa ala. Yıldız bizge bir dane şavle yollap, er an Yerge «tiymey» degen tasavvur doğru degil.

Yıldıznıñ özü sönmey. Aynı közeticimiz alğan yarıq miqdarı deñişe. Yıldızlarnıñ öz parlaqlıq deñişmeleri de ola, amma atmosfera yıldıravı bizge yolda ayrı tesir. NASA StarChild: Yer atmosferasınıñ rolü.

Aynı atmosfera planeta içün niçün başqa netice bere

Köşe ölçüsi, yani eşyanıñ körüş meydanındaki payı, müim. Közge yaqın tenke uzaq binanı örte bile, özü kiçik olsa da. Büyük yıldız da uzaqlığı sebebinden kökte pek ufaq köşe ala. Adiy uzaq gece yıldızları yıldıravını añlatmaq içün noqta menba modeli yeterli.

Yupiter pek yaqınraq. Köz yuvarlaqlığını seçmey, yalnız parlaq noqta körse de, yarıq bütün ufaq diskten kele. Teleskop diskni köstere bile. Yarıq qoşulsın içün köz saalarnı ayrı körmeli degil. NASA/JPL: noqta yıldızlar ve planeta diskleri.

Diskni hayalen bir çoq yarıq saasına böl. Er birinden yarıq azçıq başqa köşeden kele. Bu yönlerde atmosfera deñişmeleri tam birdey degil: bir pay zayıflaşqanda başqası küçlene bile. Köz toplamnı ala, onıñ nisbiy deñişmeleri ekseriyetle bir noqta menbadan kiçik. Bütün deñişmeler tam bir-birini yoq etmesi kerek degil. NASA: planeta yarığını ortalav.

Şemada geliş yönlerini teñeştir. Planeta diski mahsus büyütülgen: köz optikasız ayıralmağan farqnı köstere.

Sebep yıldıznıñ öz yarığını çıqaruvı, planetanıñ Küneş yarığını aks etüvi degil. Aks etüv yarıqnı sınuvdan qorçamay. Mında esas menbanıñ köşe saası, yarıqnıñ menbası degil. Öz ve aks etken yarıqnı Küneş ve Ay maqalesinde baqtıq.

Bir qaç saanıñ yarığını qoş

Menbanı parlaqraq yapmaq yıldıravnı alırmı? Yoq: bir deñişken signalnı eki kere arttırsañ, orta aqım da, sapmaları da eki kere artar. Nisbiy deñişme aynı qala. Başqa türlü deñişken paylarnı qoşuv başqa netice bere bile.

Tutaş egri bir suniy signal, kesik egri ise aynı ortağa ketirilgen bir qaç saanıñ yarığı. 100% er egriniñ orta aqımı, yıldıznıñ bütün energiyası degil. 120%-de ortadan beşte bir çoq, 80%-de beşte bir az kele.

Evel 16 paynı bir paynen teñeştir, soñ 4 ve 1 sayla. Deñiştirmezden evel angi egri çoq sapqanını ögünden ayt. Soñ sapma sıñırını sıfırğa qoy. Deñişmelerni qaytarıp bütün saalarda birdey deñişmelerni aç: şimdi sayı yardım etermi?

Farqlı paylar qısmen telâfi olsa, kesik egri tüzleşe. Bir payda ekisi bir kele. Tesirsiz ekisi tüz; bütün saalar birdey deñişse, qoşuv aynı nisbiy deñişmeni saqlay. Demek, yalnız sayı degil, deñişmelerniñ farqı da müim.

Bu, ortalavnıñ arifmetik kösterüvi. Kerçek kökte 16 mustaqil lampa belgisi yoq: ortaq deñişüv yönlerge ve atmosferağa bağlı. Sürgü yelni ölçemey, grafik bugün Yupiter ne qadar yıldıraycağını aytmay.

«Ekseriyetle» sözü niçün kerek

Atmosferağa yandan baq. Baş üstünden yarıq avada qısqaraq, ufuq yanında ise uzunraq meyilli yol keçe. Başqa şartlar birdey olsa, uzun atmosfera yolu yıldıravnı arttıra. Aşağı parlaq yıldız sıqça küçlü yanıp-söne. Körüngen tüsleri de tez deñişe bile; yıldız özü er an araret deñiştire degeni degil. Dünya Meteorologiya Teşkilâtı: sintillâtsiya.

Planetalar da, hususan ufuq yanında pek aşağı, yıldıray bile. Ortalav tesirni zayıflata, mutlaq yasaq qoymay. Bu istisna Jürgen Stocknıñ observatoriyalar içün atmosfera esabatında, s. 7 közetüvler arasında bar.

Tersine, yıldız yıldıravı er vaqıt sezilmey. Atmosfera deñişe; közetici yanında yel yoqlığı bütün yuqarı qatlamlarnı tasvir etmey. «Yıldıramay — demek planeta» yalnız ipucu. Tanımaq içün kök haritası da kerek.

Bu, tecribege uyğun: farqlı paylar toplamnı tınçlaştıra, amma küçlü ya da ortaq deñişmeler körünip qala bile. Noqta parlaqlığınıñ özü atmosferanıñ yarıqqa ne yapacağını aytmay.

Eki cisimni beñzer şartlarda teñeştir

Uyğun gecede haritadan yeriñizden körüngen parlaq yıldız ve planeta tap. Evel ufuqtan taqriben birdey yükseklikte sayla; yoqsa menba türüni ve ava yolunı beraber deñiştiresiñ. Çift tarih, vaqıt ve yerge bağlı: baştaki Yupiter bu aqşam ufuğıñ üstünde olmaya bile.

Baqmazdan evel angi cisim tegizrek yanacağını ögünden ayt. Er birini közet, vaqıt, taqribiy yükseklik ve parlaqlıq deñişüvini yaz. Başqa gecede tekrarla. Farq zayıf ya da planeta da yıldırasa, qaide uğruna közetüvni atma: haritadan teşker, aşağı vaziyet ve deñişken atmosferanı esapqa al. Böyle yazuv yalnız qolay misal qıdırmaqtan yahşı teşkerüv.

İlk farqnıñ eki sebebi bar: atmosfera deñişmeler yarata, planetanıñ büyük köşe diski ise olarnı ekseriyetle tegizley. Aynı ava ekisine tesir ete; köz içün yarıqlarınıñ qoşuluvı farqlı.

Cisimlerni qıdırmaq içün gece kökünde ne körgenimiz aqqındaki añlatmağa qayt. Kök tüsleri maqalesi başqa atmosfera mehanizmini — saçılmanı — kösterir. Yıldıravnı bergen areketli bircınslısızlıq ile küntüz kökünü boyağan saçılmanı qarıştırma.