Bir yıldız, amma bir qaç çeşit vazife

Gece resmini tasavur et: zayıf yıldız zornen körüne, yanında ise bir-birine yaqın eki yıldız bir lekege qoşulğan. Resimni ekranda eki qat büyüteyik. Lekeler büyür, amma zayıf yıldız kamerağa qoşma foton yollamaz; piksellerni sozmaq da qoşulğan eki yıldıznı ayırmaz. O alda teleskopta ya da közetüvde ne deñiştirmek kerek?

Yarıq toplav içeri ne qadar signal kirgenini; ayırma qabiliyeti sistemanıñ qaysı köşe tafsilâtlarını ayırğanını; sezgirlik ise signal şuvultı fonında ne qadar işançlı seçilgenini belgiley. Daa ayrı sual — körüv meydanı, yani resimge kirgen kök bölgesiniñ büyükligi. Reklamadaki tek «büyütüv» bu imkânlarnı tasvir etmey. ESO: yarıq toplav ve keskinlik.

Yıldız yarığını giriş teşiginden kamera sayılarına qadar izleyik. Aşağıdaki bütün sayılar oquv farazlarıdır, belli teleskopnıñ ölçevleri degil. Evel ideal açıq aperturalarnı tenazurlap, soñ şartlı aynalı sistemadaki coytuvlarnı ayrıca esapqa alırmız. Bu, «sönük» ve «bulanıq» neticeler ne içün çeşit teşkerüvler talap etkenini kösterir.

Giriş teşigi fotonlarnı tuta

Apertura — yarıq içün çalışqan giriş. Sade teleskopta onı sıq-sıq obyektiv ya da baş aynanıñ diametri ile bildireler. Amma yuvanıñ kenarı, tutquçlar, ekilemci ayna ya da dayançlar girişniñ bir qısmını qapaya bile. Şunıñ içün qılıfnıñ tış diametri yarıq toplav meydanı degil.

100 ve 200 mm daire teşiklerini tenazurlayıq. Bir kvadrat metrge kelgen foton aqımı, diapazon, vaqıt ve soñki verimlilik aynı olsa, ekinci teşik dört qat çoq foton tutar. Onıñ keñligi de, yüksekligi de eki qat büyük: meydan diametrniñ kvadratı kibi arta. NASA: yarıqnı ne içün toplamaq kerek.

Eki qat diametr — dört qat meydan
D = 100 mmD = 200 mm

Miqyas aynı, merkezde qapav yoq. Meydanlar: 78,54 ve 314,16 sm². Bu giriş geometriyasıdır; bir türlü verimlilik ya da er pikselde bir türlü parlaqlıq vaadesi degil.

Bu tenazur aynı noqta menbasınıñ tam aqımına aittir. O daa tumanlıq resminiñ er pikseli dört qat parlaq olur demek degil. Yayılğan cisim içün bir pikselge kökniñ qaysı köşe meydanı kelgenini, diapazonnı ve optik parametrlerni de sabitlemek kerek. Atta yıldız yarığı da çeşit sayıda pikselge yayıla bile.

Açıq giriş — esapnıñ yalıñız başı

Foton aynağa tüşip de faydalı qayd bermey bile. Yarıqnıñ bir qısmı yutula ya da saçıla; filtr ve qoruyıcı pencere de er şeyni keçirmey. Detektor fotonlarnıñ yalıñız bir qısmını qayd etilgen elektronlarğa çevire. Bu paynı kvant verimliligi tasvir ete. Koeffitsientler dalğa uzunlığına, yüzlerniñ alına ve belli detektorğa bağlıdır; «teleskop» sözünüñ deñişmegen hususiyeti degil.

Professional teşkerüvde tam verimlilik belli menbalar ya da standart yıldızlar ile ölçele; atmosfera, optika ve kamera ayrıla. Liverpool Telescope keçirüv araştırması da böyle qurulğan. Onıñ ölçelgen sayıları bizim oquv koeffitsientlerimiz degil. Smith ve Steele: bütün yolnıñ modeli ve ölçevi.

Bizim esap içün merkezinde 30 mm qapavı olğan 100 mm aynalı sistemanı alayıq. Atmosferadan soñ girişte seçilgen diapazonda bir kvadrat metrge bir saniyede şartlı olaraq 10 000 foton kele. Eki aynanıñ er biri 90% qaytara, diger unsurlar 95% keçire, kvant verimliligi ise 80%. Soñunda yıldız etrafındaki yalıñız seçilgen bölgeni toplarmız: onda yıldız signalınıñ 80%-i olsun.

Oquv signalı: fotonlardan seçilgen piksellerge
  1. Açıq meydanda71,47 foton/s
  2. Eki ayna ve diger optikadan soñ55 foton/s
  3. Detektor çevirüvinden soñ44 elektron/s
  4. Yıldıznıñ seçilgen piksellerinde35,2 elektron/s

Şartlı D = 100 mm, merkez qapavı 30 mm; girişte Φ = 10 000 foton/(m²·s), R₁ = R₂ = 0,9, τ = 0,95, q = 0,8, seçilgen pay ε = 0,8. Bu ölçelgen teleskop degil. Şuvultı misali içün soñki qıymet 35,2 elektron/s-ge yuvarlaqlanğan.

Doquz pikselde 60 s boyunca

Yıldız: beklenilgen elektronlar
2 112
Kök fonı: beklenilgen elektronlar
600
Qaranlıq toq: beklenilgen elektronlar
10,8
Oquv: dispersiyağa qoşulğan pay
81

Bütün seçilgen bölgege fon 10 elektron/s; qaranlıq toq bir pikselge bir saniyede 0,02; er piksel içün rms 3 elektron olğan bir oquv. SNR mahrecinde standart sapmalar degil, dispersiyalar qoşula.

STScI · STIS 6.4 · Liverpool Telescope · Technical Note 1

Soñki keçiş qalğan elektronlar kameradan yoq oldı demek degil. Olar bizim seçilgen bölgemizden tışta yata. Bölgeni büyütmek mümkün, amma o zaman toplamğa daa çoq kök fonı ve piksel şuvultısı kire. Teleskopnıñ giriş aperturası ve resimdeki fotometrik seçüv bölgesi — ayrı şeylerdir, atta ekisine de bazı vaqıtta apertura deseler bile.

Dallanma · Meydan ve verimlilikİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

Saniyede 35,2 elektron nasıl alına

Diametr D olsa, radius D/2, demek A = π(D/2)^(2) = π(D)^(2)/4. Daire şeklindeki merkez qapavınıñ diametri d olsa, onıñ meydanını çıqaramız:

A_(clear) = (π)/(4)((D)^(2) − (d)^(2)).

D = 0,100 m ve d = 0,030 m içün taqriben 0,007147 (m)^(2) çıqa. Qapavsız 0,007854 (m)^(2) olur edi: meydannıñ 30%-i degil, 9%-i qapalıdır. İnce dayançlar mında esapqa alınmağan.

Optik tesirli meydannı bilhassa A_(eff,opt) = A_(clear)R_(1)R_(2)τ dep tarif eteyik. O taqriben 0,005500 (m)^(2). Kvant verimliligi q ve seçilgen pay ϵ ayrıca esapqa alına:

s = ΦA_(clear)R_(1)R_(2)τqϵ.

Mında Φ — girişte meydan ve vaqıt birligine foton aqımı; R_(1),R_(2),τ,q,ϵ — ölçüsiz paylar; s — seçilgen bölgede bir saniyede beklenilgen qayd etilgen elektronlar. Çarpım s ≈ 35,198, yuvarlaqlap 35,2 bere. Foton/(m²·s) m²-ge çarpılğanda foton/s çıqa; q elektron sayısına çevirüvni esapqa ala. Foton ve elektron bir parçacıq degil.

Teşkerüv: bütün koeffitsientler 1 ve d = 0 olsa, yalıñız s = Φπ(D)^(2)/4 qala; D eki qat artsa, netice dört qat arta. Kerçek keñ diapazon içün dalğağa bağlı aqım ve verimlilikni integrallamaq kerek; tek koeffitsientler taqımı — sadeleştirüvdir.

İdeal yıldıznıñ da resim profili bar

Uzaq yıldız aletimiz içün ameliy olaraq noqta ola bile, amma onıñ resminiñ keñligi soñludır. Yarıq — dalğa; sıñırlı aperturadan soñ dalğalar interferentsiya yapa. İdeal açıq daire girişinde merkez lekesi ve alqalar — Airy difraktsiya resmi peyda ola. PSF, noqtanıñ saçılma funktsiyası, sistema noqta menbasını nasıl resimlegenini tasvir ete.

Yıldız matematikiy noqtağa çevirilmey

İntensivlik / öz zirvesi

00,51-3-2-10123

Yıldız merkezinden köşe, köşe saniyeleri (″)

  • D = 100 mm
  • D = 200 mm

İdeal, merkezde qapavsız daire aperturaları, λ = 550 nm; intensivlik miqyası sızıqlıdır. Er zirve ayrıca 1-ge teñleştirildi: grafik foton sayısını degil, keñlikni tenazurlay. İlk sıfırlar taqriben ±1,38″ ve ±0,69″. Atmosfera, fokus hatası ve pikseller mında yoq.

NIST · Mielenz, eq. 7a · DLMF 10.2.2

Eki profil de aynı köşe miqyasında kösterilgen. Keñlikni tenazurlamaq içün zirveler mahsus teñleştirildi; bu grafikten mutlaq yarıq toplavnı oqumaq olmaz. Aynı dalğada büyükrek ideal teşik darraq leke bere. Eki yaqın yıldıznıñ keñ profilleri bir-birini qaplasa, ekranda büyütüv olarnıñ köşe mesafesini ya da optik keñligini deñiştirmey.

Dallanma · Köşe ayırma qabiliyetiİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

1,22 λ/D tam olaraq ne demek

Reley kriteriyi eki noqta resmini tenazurlay: biriniñ merkezi ekincisiniñ ilk minimumına kele. Merkezde qapavsız ideal daire girişi içün kiçik köşelerde

θ_(R) ≈ 1,22(λ)/(D).

λ ve D aynı birlikte alınır; nisbet radian ile köşeni bere. Bir radian taqriben 206 265 köşe saniyesidir. λ = 550 nm ve D = 100 mm içün 6,71 × (10)^( − 6) rad ≈ 1,38′′; 200 mm içün ise 0,69′′ çıqa. OpenStax: daire aperturası ve Reley kriteriyi.

Bu belli model içün yolkösterici qıymet, er türlü malümat taliliniñ universal sıñırı degil. Menbalarnıñ kontrastı, giriş şekli, şuvultı ve qıymetlendirme usulı vazifeni deñiştire. Resimdeki profil [2J_(1)(v)/v]^(2) olaraq esaplanğan; mında v = πDθ/λ, merkezdeki sıñır qıymeti ise 1. J_(1) — birinci türlü, birinci tertipli Bessel funktsiyası; lekeniñ daraluvını körmek içün onı bilmek şart degil. NIST: Fraunhofer–Airy formulâsı, eq. 7a.

Teşkerüv: diametrni eki qat arttırmaq köşe keñligini eki qat azalta; dalğa uzunlığını eki qat arttırmaq onı eki qat arttıra. Evvelki esaptaki merkez qapavı PSF-ni deñiştire. Bu açıq profil o aynalı borunıñ tam profili dep kösterilmey.

Atmosfera, fokus ve meydan öz sıñırlarını qoşa

Yerde turbulent ava dalğa cephesini deñiştire. Qısqa kadr areketli lekeni, uzunraq kadr ise onıñ bulanıq toplamını köstere bile. Bu — atmosferalı seeing. Bulut olmağanda da şeffaf atmosfera er vaqıt keskin resim bermey. Fokus hatası, optikanıñ qıyışlığı, yüzniñ yanlış şekli ve titrevler de PSF-ni deñiştire. ESO: atmosfera, yüzler ve dayançlar.

Adaptiv optika belli şartlarda tez dalğa bozuluvlarınıñ bir qısmını tüzete. O yahşı fokus, doğru imalât ya da sıcaqlıq idaresiniñ yerini tutmay. Sistemanı qabul etkende hem qayd etilgen signal, hem yıldız profili teşkerile: parlaq qaplama daa yüz geometriyası doğru olğanını isbatlamay.

Kamera resimni daa piksellerge böle. Leke pek iri torğa tüşse, ince tafsilâtlar yeterince örneklenmey; daa ince tor yalıñız optik resim bergen sıñırğa qadar yardım ete. Körüv meydanı — başka hususiyet: sensor ve optika ne qadar kökni qapsay. Keskin kiçik kadr ya da kenarları fenaraq olğan keñ kadr mümkün. Büyük meydan büyük apertura demek degil. STScI: piksel örneklevi ve meydan.

Fonnı çıqarmaq onıñ terbenmelerini yoq etmey

Zayıf yıldızğa qaytayıq. Yuvarlaqlavdan soñ o seçilgen bölgege saniyede 35,2 elektron qoşa. 60 s boyunca yıldızdan 2112 elektron bekleymiz. Amma kamera kök yarığını da toplay, qaranlıq toq yarata ve oquv belgisizligini qoşa. Kerçek toplam bir kadrdan digerine deñişir.

Mında signal — orta fon çıqarılğandan soñ yıldıznıñ beklenilgen payıdır. Şuvultı — bu qıymetlendirilgen signalnıñ tipik tesadufiy saçılması. Orta kök fonını tam çıqarmaq, belli kadrğa tesadufen daa çoq ya da az fon fotonı kelgenini yoq etmey. Qaranlıq toqnı kalibrlev de er tesadufiy elektron aqqında bilgi bermey. STScI: yıldız, kök fonı, qaranlıq toq ve oquv.

Misalimizde signal-şuvultı nisbeti, SNR, 60 s içün taqriben 39,89. Bir 240 s ekspozitsiya taqriben 80,65 bere: vaqıt dört qat uzun, amma SNR taqriben eki qat yahşı. Aynı umumiy vaqıtlı dört ayrı 60 s kadr 79,77 etrafında bere, çünki oquv dört kere tekrarlana. Seçilgen sayılarda farq kiçik; başqa detektorda daa mühim ola bile.

Dallanma · Ölçev statistikasıİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

Sade SNR modeli ve onıñ sıñırları

S = st — yıldız elektronları, B = bt — bütün seçilgen bölgedeki kök fonı elektronları, K = n_(pix)kt — qaranlıq toq elektronları olsun. t — saniye ile umumiy vaqıt, k — bir pikselge bir saniyedeki qaranlıq toq. n_(pix) piksel ve er pikselge rms r elektron bergen N mustaqil oquv bar. Bütün qaydlarnı kameranıñ çiy ADU-larınen degil, elektronlarnıñ sayısal miqdarlarınen beremiz.

Mustaqil Puasson kelüvlerinde sayısal dispersiya orta sayığa teñ. Mustaqil menbalarnıñ dispersiyaları qoşula; oquv n_(pix)N(r)^(2) bere. Demek,

SNR = (S)/(√(S + B + K + n_(pix)N(r)^(2))).

Bu, binningsiz mustaqil qaydlar içün STScI teñlemesiniñ sadeleştirilmesidir. SNR ölçüsizdir. Bizim misalde b = 10, k = 0,02, n_(pix) = 9, N = 1, r = 3, t = 60; uyğun dispersiyalar 2112, 600, 10,8 ve 81. Toplamnıñ kvadrat kökü taqriben rms 52,95 elektron; 2112/52,95 ≈ 39,89.

Teşkerüv: fon ve başqa şuvultılar olmasa, SNR = √(S) qala. Aqımlar sabit ve foton statistikası üstün olğan rejimde SNR ∝ √(t). Bir oquvnıñ sabit şuvultısı üstün olsa, vaqıt bağı başqadır. Aperturanıñ ösüvi yıldız signalını da, fonnı da arttıra bile; SNR qazanışını yalıñız meydan çarpanınen aytmaq olmaz.

Model sabit menba ve fon, sızıqlı toyunmağan detektor ve mustaqil şuvultılar faraz ete. Başqa bölgeden fonnı qıymetlendirme hatası, flat-field kalibrlevi, korrelâtsiyalar, kosmik şavleler, yıldız titrevı ve sistematik hatalar esapqa alınmağan. Çoq qısqa kadrlar nuqsanlarnı ayırmaq ve toyunmadan qaçmaq içün faydalı ola bile; bizim üç sayımız çekim rejimi aqqında universal tavsiye degil.

Netice hoşuña ketmese, neni teşkermek kerek

Yıldız sönük, amma toplu olsa, evel açıq meydan, seçilgen diapazonnıñ keçirüvi, vaqıt, fon ve detektor çevirüvini teşkereler. Qapaq, uyğun olmağan filtr, yarıq kirlenüvi ve küçlü saçılma çeşit ameller talap ete. Standart yıldıznı ölçemek kerçek signal coytuvını ekrandaki tesirden ayırmağa yardım ete.

Yıldız parlaq, amma yayılğan olsa, uzunraq adiy ekspozitsiya birinci çare degil. Merkez ve kenardaki leke şeklini, çeşit fokus ayarlarını, sozılma yonelişini ve qısqa/uzun kadrlarnı tenazurlaylar. Meydandaki yerge bağlılıq bütün yıldızlarnıñ aynı sürüklenmesinden başqa sebepler gruppasına işaret ete. Bu, farazlarnı ayırma usulı; kerçek malümat olmadan teşhis degil.

Orta fon çıqarılğan, amma daneleklik büyük olsa, onıñ tesadufiy terbenmelerini ve kamera şuvultısını qıymetlendirmek kerek. Ekran kontrastını arttırmaq ölçev dispersiyasını azaltmay. Sezgirlik içün aynı diapazon, cisim, seçilgen bölge, vaqıt ve qabul etilgen SNR sıñırı; ayırma qabiliyeti içün ise köşe miqyası ve PSF şekli tenazurlana.

Bir büyütüv yerine dört büyüklük

Alet aqqında sora: açıq ve tesirli meydanları qaysı; belli şartlarda resimniñ köşe keñligi ne; körüv meydanı qaysı; kerekli menba belli vaqıtta qaysı SNR bere? Bu sualler bir-biriniñ yerini tutmay. Daa çoq foton zayıf menbanı ölçemege, darraq PSF yaqın menbalarnı ayırmağa yardım ete; şuvultını idare etüv ise neticeniñ işançlılığını belgiley.

Qısqaraq giriş «Büyük teleskoplar ne içün daa çoq köre?» maqalesinde bar. Kursnıñ soñraki adımı — fokus, okulyar ve kamera endi şekillengen resimni nasıl yerleştirgenini añlamaq. Resimniñ şekillenüv mehanizmi qutudaki yalğız büyütüv sayısından daa mühim.