Eki yazuv arasındaki farq bir tafsilâtnı köstere bile

Eki radioantenna aynı galaktikağa baqa. Er antennasınıñ ayrı yazuvında eki sıqı menba bir-birine qoşulıp körüne bile. Amma bir yonelişten kelgen dalğa antennalarğa bir keçikmenen, biraz başqa yonelişten kelgeni ise başqa keçikmenen yete. Yazuvlar arasındaki farqta bir antennanıñ keñ yoneliş diagrammasında ayrı körünmegen malümat bar.

İnterferometr menbanıñ fezaviy qurulışını ölçemek içün bir qaç teleskopnıñ uyğunlaştırılğan signallerini qıyaslay. Bir çift antenna arasındaki mesafe ve yoneliş olarnıñ bazasını teşkil ete. Bu bazanıñ kök düzlemine uzun proektsiyası qıyaslamanı kiçik köşe deñişmelerine sezgir yapa. Antennalar arasındaki boş yer ise ışınlanuv toplamay.

Radio teleskop aqqındaki evelki maqaleden bir esas kerek: antenna ve qabul etici evelâ azır foto degil, elektrik signali bere. İnterferometr bu signallernen çalışa. Yazuv şuvultığa beñzese de, radiodalğa elektromagnit dalğa olaraq qala. Şimdi yazuvlarnı qıyaslavdan suret nasıl çıqqanını ve niçün onı teşkermek kerek olğanını körermiz.

Evelâ kökteki radiomenbalarnı ayırmaq kerek edi

İlk radioharitalarnıñ ayıruv qabiliyeti yetmey edi: qoñşı menbalar bir-birine qoşula, olarnıñ yerlerini optik galaktikalarnen qarşılaştırmaq qıyın ola edi. Martin Ryle 1974 yılğı Nobel lektsiyasında bu meseleniñ onıñ gruppasını daa ince tafsilâtlarnı ayırğan aletlerge nasıl yoneltkenini añlattı. Bir kilometrlik tam ve doğru yüzey qurmaq kiçik qabul elementlerini uzaqlaştırmaqtan pek qıyın edi.

Apertura sintezi müim oldı: antennalarnıñ ayrı çiftleri ve yerleri malümatnıñ ayrı qısımlarını ölçe, esaplama ise olarnı birleştire. Ryle Ann Neville ile 1960–1961 yıllarında Yerniñ aylanmasını ve harita esabını teşkergen tecribeni tasvirley. Cambridge One-Mile Telescope 1964 yılında köz etüvlerge başladı. Bular usulnıñ inkişafındaki basqıçlar; bütün interferometriya bir künde peyda oldı ya da bir adamğa aittir degen iddia degil. Ryle-niñ ilk lektsiyası, PDF1–6 saifeler.

Soñraki adım pek uzaq stantsiyalar arasında ortaq kabelsiz çalışmaq imkânını berdi: signallerni vaqıt tayançınen yazıp, soñ qıyaslamaq. Kanada ve AQŞ gruppalarınıñ 1967 yılğı muvafaqiyetli tecribeleri pek uzun bazalı radiointerferometriyanıñ, VLBI-niñ ameliy başlanğıcı oldı. Belli VLBA sisteması bütün on stantsiyasınen 1993 yılı 29 mayısta köz ete başladı; bu, VLBI icat etilgen tarih degil. GSI: usulnıñ tarihi, NRAO arhiv hronologiyası.

Erte kelgen signalni keç kelgenine qadar keçiktirmek kerek

Uzaqta noqtalı bir menbanı tasavur etiñiz. Eki antenna miqyasında onıñ dalğa cephesini yassı dep saymaq mümkün. Cephe yerdeki bazağa nisbeten egik olsa, bir antenna onı evel qarşılar. Müim olğan bazanıñ bütün uzunlığı degil, menba yonelişi boyunca qısmıdır: qoşma yolnı o bere.

Şekilde B antennası belli bir cepheni artıq qabul etken, amma aynı cephe A-ğa yetmek içün daa 50 m keçmelidir. B yazuvını uyğun vaqıtqa keçiktirsek, dalğanıñ aynı qısmını qıyaslarız. Erte kelgen kanalnı keçiktirmek kerek. Yanlışlıqnen keç kelgen kanalnı keçiktirmek uyğunlaşmamaqnı arttırır.

Aynı dalğa B-ge A-dan evel yete

Menbağa doğruBir dalğa cephesiQ→A: 50 mQABb = 100 m · τg = 166.782 ns
Öz tam yassı misalimiz: A=(0,0), B=(100,0) m, menba yonelişi s=(0.5,√3/2), eki oqta da 3.2 px/m. Punktir B ve Q-dan keçken bir dalğa cephesidir; Q→A yolu 50 m, yani 166.782 ns qoşa. Qara oqlar dalğanıñ kelişini, zeytün renkli oq menbağa yonelişni köstere. Antenna işaretleri şartlı faza merkezleridir, çanaqlarnıñ şua izleri degil. Erte kelgen B yazuvını keçiktirmek kerek. Teñlemeler ve sıñırlar.

Köz etüv vaqtında Yer aylana; bu sebepten menbanıñ bazağa nisbeten yonelişi ve kerekli keçikme deñişe. Korrelyator bu deñişmeni takip ete. Keñ zolaq içün tek bir sıqlıqta fazanı çevirmek yetmez: vaqıt yazuvını uyğunlaştırmaq ve qalğan fazanı esapqa almaq kerek. Vaqıt tamğası uyğun örneklerni tapmağa yardım ete, amma sabit sıqlıq tayançı ve kalibrlevniñ yerini almay. NRAO: geometrik ve telâfi keçikmeleri, §3.7.1 ve §3.7.3.

Dallanuv · Formulalarnenİhtiyariy esap: keçikmeniñ işareti, bazanıñ yonelişi ve λ/B bahasınıñ sıñırı.

Yol farqı ve köşe sezgirligi eki ayrı proektsiyağa bağlı

b vektorı A-dan B-ge, birim s vektorı massivden menbağa doğru olsun. Müsbet keçikmeni A-ğa daa keç keliş dep belgileyik. Vakumdaki yassı dalğa içün:

\Delta L=\mathbf b\cdot\mathbf s,\qquad \tau_g=t_A-t_B=\frac{\Delta L}{c}.

Mında ΔL metrde, c=299792458 m/s, τg saniyede. Şekilde θ=30° vertikaldan ölçelgen, b=100 m yataydır; demek ΔL=b sinθ=50 m, τg≈166.782 ns. Menba bazanıñ tam üstünde olsa, ΔL=0. Antennalarnıñ sırasını deñiştirmek işaretni deñiştire.

Geometrik faza φg=2πΔL/λ köşenen deñişe. Bu eki ölçüli misal içün dφg/dθ=2πb cosθ/λ. Demek, seçilgen yoneliş civarındaki köşe interferentsiya periodını başqa proektsiya, B⊥=b cosθ, belgiley:

δθ_(fringe) ≈ (λ)/(B_(⊥)).

Bu, radianda miqyasdır; eki cisimni ayırmaq ya da koordinata doğrulığını belgilemek içün er alğa bir kriteriy degil. O, uyğun yonelişke aittir; sintezlengen diagramma bütün bazalarğa ve ağırlıqlarına da bağlı. Bazanıñ özü boyunca yonelişke yaqınlaşqanda, keçikme büyük olsa da B⊥ sıfırğa yaqınlaşa. Vaqıt farqınıñ büyük olması özü er yonelişte eñ yahşı ayıruvnı bildirmey.

Korrelyator signallerniñ uyğun qısmını saqlay

Kök radiosignali çoqusı alda saf sinusoid degil. O, şuvultı sıman ola bile, amma keçikme esapqa alınğandan soñ eki antennadaki elektrik meydan arasında statistik bağ qala. Korrelyatsiya bu bağnı ölçe: uyğun sıqlıq kanallarındaki uyğunlaştırılğan signaller çarpılıp ortalaması alına. Eki kvadratura bileşeni em qıymet, em faza malümatını saqlay. Ekevi beraber kompleks körünirlik dep adlandırıla.

Mehanizmni sinusoidlarda körmek qolay: uyğun köterilüv ve tüşüvler bir ortalama çarpım bere; periodnıñ bir qısmına avışma onı deñiştire. Bu, ögrenüv tayanağıdır, galaktika sabit muzıka sesini yollamalı degen şart degil. Kökniñ ayrı bağımsız qısımlarından ışınlanuv körünirlikke öz payını qoşa; bu qısımlar bir-birinen aynı fazada ışınlanmağa mecbur degil.

Ayrı qabul eticilerniñ bağımsız şuvultısı aynı sabit ortaq paynı bermey, amma sınırlı korrelyatsiya bahasında şuvultı baribir bar. Uzunraq ortalama rastkele hatanı yalnız uyğun şartlarda azalta. O, qabul eticiniñ toyunuvını ya da ortaq radio maniasını tüzetmez. NRAO: kompleks korrelyatsiya ve sezgirlik, §3.7.2 ve §3.7.6.

Başqa bir amel de bar: uyğunlaştırılğan kerilimler qoşulıp, bir dar qabul şulesi teşkil etile. Bu fazalanğan cemi pulsar içün vaqıt sırası ya da büyük VLBI massivine kiriş bere bile. Çift-çift korrelyatsiya suret qurmaq içün malümat takımını saqlay; bir azır cemi ise aynı takım degil. Bir massiv eki rejimni de destekley bile. ALMA fazalav sisteması yerli antennalarnı bir VLBI stantsiyasına böyle birleştire. Matthews ve emekdaşları: ALMA Phasing System, §III ve §V.2.

Antenna kerilimlerinden massivniñ eki ayrı çıqışına

Dügümniñ vazifesiİlerige ne berile
  1. Er stantsiyanıñ antennası ve besleyicisiRadio sıqlığındaki kerilim · V
  2. Küçlendirme, seçüv ve qarıştırmaAra sıqlıq kerilimi · V
  3. Er kanalnı raqamlaştıruvRaqamlı örnekler · ADU; örneklev sürati sample/s
  4. Vaqıt tamğalı yazuv ya da aktaruvADU örnekleri + vaqıt (s) + sıqlıq (Hz) + qutuplanma
  5. Keçikme ve faza telâfisiSeçilgen yoneliş içün uyğunlaştırılğan ADU örnekleri
  6. Soñraki amelni seçüvAynı uyğun kanallar ayrı rejimlerge berile bile

Ayrı tayanç kirişleri: LO sıqlıq çevirmesini, örneklev saatı örnek alınğan anlarnı, vaqıt tamğaları olarnıñ vaqıt şkalasındaki yerini belgiley. Bağlı massiv ortaq tayanç qullana bile; VLBI yerli tayançlar qullanıp qalğan farqlarnı esaplay. Bular qoşma kök signalleri degil.

Fazalanğan cemi

Uyğun kerilimlerni qoşuv → bir cemi ADU aqımı → quvvetni ölçev/vaqıt sırası ya da VLBI yazuvı. Yalñız bu aqım ayrı körünirliklerniñ bütün takımını saqlamay.

Çift-çift korrelyatsiyalar

Kompleks qoşmasınen çarpıp ortalama aluv → nisbiy ADU²-de kompleks körünirlikler → şkalanı Jy-de kalibrlev → ilk harita ve qayta tikleme, adette Jy/beam-de. N stantsiya N(N−1)/2 ayrı çapraz çift bere.

Öz vazife şemamız; belli bir aletniñ tam elektrik bağlantısı degil. ADU — raqamlı örnek birimi; kerçek trakt içün raqamlı miqyas ve kalibrlev koeffitsiyentleri belgilenmelidir. Birimlerni yazmaq kalibrlenmegen çarpımnı Jy aqım sıqlığına çevirmey. Bir massiv eki rejimni de destekley bile. Teñlemeler ve sıñırlar.

Er baza öz miqyasını ve yonelişini teşkere

Bir çift antenna bütün galaktikanı çizmey. O, parlaqlıq dağılımınıñ belli fezaviy naqışqa — daa aydın ve daa qaranlıq zolaqlarnıñ almaşmasına — ne qadar uyğun olğanını teşkere. Uzun proektsiya daa ince zolaqlarğa, qısqa proektsiya keñ zolaqlarğa qarşılıq kele. Bazanı döndürmek teşkerilgen naqışnıñ yonelişini deñiştire.

Dört antenna altı ayrı çift bere. Episi bir doğru çizıq üstünde tursa, yonelişler çeşitligi sıñırlıdır. Eki ölçüli yerleşüv yardım ete; Yerniñ aylanması ise menba tarafından körülgen proektsiyalarnı asta-asta deñiştire. Böyle qoşma feza sıqlıqları toplana. Menba seçilgen birleştirüv usulı içün yeterli derecede sabit qalmalıdır; tez deñişmeni teşkermeden areketsiz kök dep saymaq olmaz.

Bu örnekler uv düzleminde noqtalarnen kösterile. Bu, ölçelgen miqyas ve yonelişler haritası, yer yüzü ya da galaktika pikselleriniñ haritası degil. u ve v — baza proektsiyasınıñ dalğa uzunlığı birimlerindeki bileşenleridir. Çoq yaylar olsa da, aralarında boşluqlar qala. NRAO: Yerniñ aylanması ve feza sıqlıqları, §3.7.4–3.7.5.

Yerdeki yerleşüv ve feza sıqlığı örnekleri ayrı haritalardır

Yer düzlemi · E,N (m)

ABCD01000200010002000E (m)N (m)

Kök düzlemi · u,v (kλ)

-10-1001010u (kλ)v (kλ)

H=0 · ayırılğan noqtalar · 6 saatlıq örnekler

Öz şartlı geometriyamız, kerçek observatoriyanıñ planı degil. (E,N) m: A(0,0), B(60,0), C(500,300), D(1700,1300); λ=0.21 m, enlik 45°, menba meyli +30°. Altı baza H=−3…+3 saat aralığında 0.5 saat adımınen örneklene; renk H=0-nı ayıra. Er noqtanıñ kompleks qoşması bar: 78 örnek ve 78 qoşma, 156 bağımsız ölçev degil. Çiziqlar seçilgen vaqıtlarnı birleştire, eksik sıqlıqlarnı toldurmay. Baqış boyunca w bileşeni geometriyada esapqa alınğan, amma çizilmegen. Teñlemeler ve sıñırlar.

Dallanuv · Matematik modelİhtiyariy dal: qaysı qıymetler qıyaslana ve eki ölçüli formula ne vaqıt yaray.

Körünirlik niçün Fourier çevirmesine bağlı

Dar sıqlıq kanalı, kiçik meydan, uzaq menba ve faza merkezini doğru takip etüv içün şu yaqınlaşma qullanıla:

V(u,v) = ∬A(l,m)I_(ν)(l,m); × (e)^( − 2πi(ul + vm)) dl dm.

Iν — spektral parlaqlıq, meselâ Jy/sr; A — ilk antenna şulesiniñ ölçüsiz sezgirligi; l,m — merkezge nisbeten kiçik yoneliş kosinusları. dl dm çarpımı yaqlaşık beden köşesine qarşılıq kele, demek V-niñ birimi Jy. Bir jansky 10⁻²⁶ W·m⁻²·Hz⁻¹-ge teñ. u,v — baza proektsiyası uzunlıqlarınıñ λ-ğa bölüngen qıymetleri. Eksi işareti kompleks körünirlik içün bizim anlaşmamızdır; evelki daldaki geometrik φg müsbet, mındaki uyğun faza çarpanı e⁻ⁱφg-dir.

Kökniñ er qısmınıñ payı öz fazasına çevrile ve bütün paylar qoşula. A Iν kerçek qıymetli funktsiya olsa, ters noqtalardaki körünirlikler kompleks qoşmadır: V(−u,−v)=V*(u,v). Bu sebepten haritada çoqusı eki noqta da kösterile, amma bu bir çiftniñ eki yañı bağımsız ölçevi degil.

Keñ meydan ya da baqış boyunca büyük w bileşeni qoşma faza terimini talap ete. Yassı yaqınlaşmanıñ yararlığınıñ qaba teşkerüvi — kiçik wθ², mında θ radiandadır. Menbanıñ sıqlıq boyunca deñişmesi, qutuplanma, yonelişke bağlı hatalar ve bir düzlemde yatmağan bazalar da daa mürekkep model istey bile. Formula tek bir «ters Fourier» kerçek kökni bere dep vade etmey. CASAdocs: ölçev operatorı ve qayta tikleme.

Malümat boşluqları surette iz qaldıra

Eksiklikniñ neticesini körmek içün evelâ tam bilgen kök sahnesini bereyik. Bizim ayrı esap misalimizde üç noqtalı piksel ve yeknesaq fon bar. Bu sahneden körünirlikler esaplanğan, feza sıqlıqlarınıñ bir qısmı seçilgen ve doğrudan ilk qayta tikleme yapılğan. Bular suniy malümat, observatoriya yazuvı ya da öz fizik köz etüvimiz degil.

12 modadan qayta tiklemede küçlü tekrarlanğan qurulışlar bar. 136 modalıq büyük suniy takım noqta naqışını daa tanılacaq yapa, amma eksik sıfır sıqlığını qaytarmay. Kök renkli menfiy yerler bu qayta tiklemeniñ artefaktlarıdır, «menfiy ışıq» menbaları degil. Şkala olarnı sıfırğa kesmey, köstere.

Belli kiriş ve eksik malümattan ilk qayta tiklemeler

Berilgen sahne

mJy / piksel

-12-12001212Avışma · pikseller

12 moda · ilk harita

mJy / dirty beam

-12-12001212Avışma · pikseller

136 moda · ilk harita

mJy / dirty beam

-12-12001212Avışma · pikseller

Renk: sabit sayı aralığı −0.7…1.1

−0.7 · Menfiy0 · Sıfır1.1 · Müsbet
Öz 25×25 periodik sahnemiz: (8,15)/(17,11)/(13,5) piksellerinde 1/0.65/0.4 mJy noqtalar ve 0.02 mJy/piksel fon. Ayrı suniy DFT seçimi: 12 moda ve 0<kₓ²+kᵧ²≤41 şartındaki 136 moda; bular evelki geometrik modelniñ izleri degil. Oqlar merkezdeki (12,12) pikselden avışmanı köstere. Kiriş mJy/piksel, haritalar birim töpeli dirty beam boyunca normallanğan mJy/dirty beam birimindedir. Menfiy qıymetler saqlanğan; renkniñ sabit sayı aralığı −0.7…1.1, avtomatik kontrast yoq. Köz etüv şuvultısı, CLEAN ve dekonvolütsiya yoq. Eksik sıfır modası qayta tiklenmegen. Teñlemeler ve sıñırlar.

İlk harita dirty image, ideal noqtanıñ cevabı ise dirty beam, yani sintezlengen noqta yayılma funktsiyası dep adlandırıla. Onıñ yan yapraqları signalniñ bir qısmını başqa yerlerge dağıta. Dekonvolütsiya bu cevapnı esapqa alıp, malümatnı añlatqan menba modelini ayrıca qıdıra. CLEAN ya da muntazamlaştırılğan qayta tikleme qoşma farazlarnı seçe; ölçelmegen sıqlıqlarnı ölçelgenge çevirmey. Wilner: örneklev, belli sahne ve dirty image,26–28 slaydlar.

Uzun yayılğan qurulışlar içün qısqa bazalar kerek. Büyük miqyaslarnı toldurmaq içün sıqı massiv ve doğru kalibrlengen ayrı çanaq ölçevi qoşula. ALMA-da bu sebepten em yaqınraq 7 metrlik antennalar, em ayrı 12 metrlik tam quvvet antennaları bar. Bular ayrı paylardır, 66 antennanıñ episi bir aynı rejimde degil. ALMA: esas massiv, ACA ve total power.

Dallanuv · Qayta tiklemeni teşkerüvİhtiyariy diskret misal: normallav, yan yapraqlar ve qaytarılmağan sıqlıq.

Bilinmegen fon aynı malümatnı qaldıra bile

Misalde er oqta N=25 piksel, koordinata başlanğıcı merkez pikselde. Doğru çevirme piksel aqımlarını faza ağırlıqlarınen qoşa. Seyrek takımda kompleks qoşma simmetriyalı 12 tam sayılı moda; sıq takımda kₓ²+kᵧ²≤41 şartını yerine ketirgen bütün 136 sıfır olmağan çift bar. Bular mahsus seçilgen ögrenüv maskalarıdır, evelki şekilniñ fizik uv geometriyasından ayrıdır. Onıñ yaylarını yuvarlaqlav neticesi degil.

M seçilgen moda içün ilk qayta tikleme şöyle esaplanğan:

D_{pq}=\frac1M\sum_{(k_x,k_y)\in S} V_{k_xk_y}\,e^{2\pi i(k_xp+k_yq)/N}.

M-ge bölüp normallav birim noqtalı qoşuv içün dirty beam töpesini 1 yapa. Bu sebepten kiriş mJy/piksel, dirty map ise mJy/dirty beam dep yazılğan; aynı renk aynı piksel fotometriyasını bildirmey. Üç panelniñ de açıq ve sabit sayı şkalası bar, menfiy qıymetler saqlanğan. Periodik kenarlar, şuvultınıñ yoqluğı ve teñ ağırlıqlar — model şartlarıdır. Mında CLEAN, muntazamlaştırma ya da soñki qayta tiklengen harita yoq.

Kiriş: 0.02 mJy/piksel fon üstüne 1,0.65,0.4 mJy noqtalar; cemi 14.55 mJy. Er pikselge daa 0.05 mJy qoşayıq. Sıfır modası 25²×0.05=31.25 mJy-ge deñişir, amma seçilgen sıfır olmağan modalardan iç biri deñişmez. Demek, bu malümat qoşulğan yeknesaq fonnı belgiley almay. Bu, periodik modeldeki tam belgisizlik misali; er kerçek sınırlı bulut er bazada tam sıfır signal bere degen iddia degil.

Bağımsız kontrol — kiriş sahnesini dirty beam ile çevrimli yığıştıruv. O, aynı ilk haritalarnı bere; bütün 625 modalıq tam takım er kiriş pikselini qaytara. Resim inandırıcı körüngende de esapnı böyle teşkermek mümkün.

Büyük baza büyük toplav meydanınıñ yerini almay

2 km bazalı dört şartlı 10 metrlik çanaqnı tam 2 kilometrlik apertura ile qıyaslayıq. λ=0.21 m olğanda uyğun proektsiyalı baza içün λ/B⊥ köşe miqyası yaqlaşıq 21.66 köşe saniyesidir. Amma dört çanaqnıñ geometrik meydanı yalnız 314 m² civarında — diametri 20 m bir daire qadar. Tam 2 kilometrlik dairede ise yaqlaşıq 3.14 million m² bar.

Dört çanaq: 2 km baza, 20 m daire qadar meydan

Dört 10 m çanaq

Geometrik meydan

314.16 m²

Aynı meydanlı daire

Geometrik meydan

314.16 m²

D = 20 m

Diametri 2 km toldurılğan daire

Geometrik meydan

3,141,592.65 m²
Ayrı geometrik misal; ALMA-nıñ pasportı ya da evelki şemadaki massiv degil. Bu, miqyaslı resimsiz meydanlarnıñ sayılı qıyaslamasıdır. Dört D=10 m daire toldurılğan D=2000 m daire meydanınıñ 0.01%-idir. λ=0.21 m ve B⊥=2000 m olğanda λ/B⊥≈21.66″; bu, eşit toplav meydanı ya da er al içün bir sezgirlik degil. Teñlemeler ve sıñırlar.

Kerçek tesirli meydan coyulmalarnı ve aperturanıñ aydınlatılmasını da esapqa ala. Sezgirlik sistemalarnıñ şuvultısına, zolaqqa, vaqıtqa, yararlı çiftler sayısına, qutuplanmalarğa ve işlev ağırlıqlarına da bağlı. Bu sebepten geometrik meydanlar azır sezgirlik pasportı degil. Bar antennalarnı uzaqlaştırmaq meydanlarını arttırmay, amma körüle bilgen tafsilâtlar takımını deñiştire.

Zayıf ve keñ bulut içün qısqaraq baza ya da ayrı çanaq, sıqı galaktika özegi içün uzun baza faydalı ola bile. «Daa çoq kilometr» er köz etüv vazifesiniñ umumiy cevabı degil.

Massiv ölçev kanalları şebekesi olaraq qurula

Er stantsiyağa öz uyğun antennası kerek: teşkerilgen paneller ya da başqa qabul qurulışı, besleyici, tayav ve yoneltüv. Doğrulıq dalğa uzunlığına uyğun olmalıdır. Sintez fikri material ve yüzey talaplarını lâğv etmey. Meselâ, GSI-niñ Tsukuba-daki tarihiy 32 metrlik antennasında alümin paneller ve çelik tayav qurulışı bar edi. Bu, belli bir aletniñ tasviri; bütün VLBI stantsiyalarınıñ bir türlü spetsifikatsiyası degil. GSI: antenna materialları.

Soñ qabul etici, sıqlıq çevirmesi, raqamlaştıruv ve vaqıt tayançı birleştirile. Platalar ve bağlayıcılar kerekli zolaqnı malümat boşluqları, qutuplanmalarnı qarıştırma ve kontrolsız keçikmeler olmadan keçirmelidir. Korrelyator yalnız kâğıttaki formula degil, kerçek elektron modüller, bağlantılar ve suvutuvdan ibarettir. Aynı anda qıyaslanğan 50 antenna içün 50×49/2=1225 ayrı çift bar; bu, 66 antenna arasındaki bütün mümkün çiftler sayısı degil. ALMA: korrelyatorlarnıñ qurulışı.

Antennalarnıñ yerleri de aletniñ bir qısmıdır. Tayavlar yer ve yonelişni sabitlemeli, koordinatalar keçikme modeline kirmelidir. ALMA üç noqtadan bağlanğan, elektrik, tayanç signali ve malümat alıp kelgen beton meydançıqlarnı belgeley. Optik liften artık kodlanğan signal ve sıqlıq tayançı keçirile; ilk kök radiofotonı çanaqlar arasında lif boyunca kezmey. ALMA: meydançıqlar ve optik lif.

Sistemanı qabul etüvniñ ayrı seviyeleri bar: antenna yüzeyi ve yoneltüvi; qabul eticiniñ şuvultısı, zolağı ve linearlığı; vaqıt tamğaları, paketler ve elektrik keçikmeleri; soñ belli menbada korrelyatsiyalar. İnterferentsiya zolaqlarını tapmaq kanallarnı uyğunlaştırıp çalıştırmaq mümkün olğanını köstere, amma tek başına doğru fotometriya, koordinatalar ya da mürekkep qayta tiklemeni isbatlamay. Bu, belgege esaslanğan mühendislik añlatması; müellif öz massivini imal etmedi ve fizik olaraq sınamadı.

Ortaq kökni kanal hatalarından ayırmaq kerek

Teñ olmağan küçlendirmeler amplitudalarnı deñiştire, esapqa alınmağan keçikmeler fazalarnı çevire. Atmosfera qoşma yol bere; bu yol ayrı antennalar üstünde ayrı türlü deñişe bile. Sabit faza avışması bir körünirlikniñ modulını mecburen azaltmay: onı çevire bile. Amma ortalama vaqtında tez deñişmeler kompleks signalniñ qısımlarını bir-birine söndürip, uyğun cevapnı azalta.

Kalibrator — uyğun belli ya da teşkerile bilgen modeli olğan menba. Onı köz etüv kanallarnıñ vaqıt ve sıqlıq boyunca cevabını baalamağa yardım ete. Aqım şkalası, qutuplanma sızıntıları, vaqıt tüzetmeleri ve malümat sıfatı ayrıca teşkerile. Zayıf ya da ayırılğan kalibratornı avtomatik ideal noqta dep saymaq olmaz. Tüzetmeler güzel resimge keyfiy uyğunlaştırmaqtan degil, model ve yararlı signalden çıqa. CASAdocs: kalibrlev basqıçları.

Millimetr dalğalarında ALMA suv buvı radiometrlerini de qullanıp, qoşma yolnıñ tez deñişmelerini baalay. Bu, yıldızlar arasında signal yollamaq degil, yardımçı atmosfera ölçevidir. O, atmosferanı tam belli yapmay. VLBI içün bağımsız stantsiyalar arasındaki qalğan vaqıt ve sıqlıq farqlarını da baalamaq kerek; sabit maser ve doğru tarih bütün tüzetmelerni yoq etmey. ALMA Phasing System: maser ve faza tüzetmeleri, §IV.1 ve §V.2.

Radio maniası da korrelyatsiyalana bile. Bozulğan kanallarnı ya da vaqıt aralıqlarını çıqarmaq malümatnı azalta ve örneklevni deñiştire; cevap ve hata esabında bunı esapqa almaq kerek. Neticelerni ayrı stantsiyalar, vaqıtlar ve sıqlıqlar boyunca qıyaslamaq, qalıqlarnı baqmaq ve başqa esaslı sazlamalarnen qayta tiklemek faydalıdır. Öz-öz kalibrlev eksik miqyaslarnı ölçemey. NRAO: RFI ve kalibrlev sıñırları.

Dallanuv · Ölçev kontrolıİhtiyariy dal: stantsiya fazaları, qapanma ve uyğunluqnıñ coyulması.

Üçköşelikte ne qısqara, ne qala

Sade skalyar modelde bir sıqlıq/qutuplanma kanalınıñ kompleks küçlendirmesi gi. i,j çifti içün:

(V_(ij))^(obs) = g_(i)(g_(j))^(∗)(V_(ij))^(true) + n_(ij).

Yıldızçıq kompleks qoşmanı, nij şuvultını bildire. Qoşulğan şuvultını vaqtınca esapqa almasaq, fazada stantsiya fazalarınıñ ψi−ψj farqı bar. Yöneltilgen qapalı üçköşelikte:

Φ_(123) = arg⁡(V_(12)V_(23)V_(31)).

gi gj* çarpımında stantsiya faza hataları qısqara. Bu, qapanma fazasıdır; er türlü mürekkep sahne içün sıfır olmaq zorunda degil. O, bir bazağa ait hatalarnı ya da zayıf signaldeki statistik hatanı yoq etmey. Qapanma bozulmağanı RFI yoqluğını da isbatlamay. NRAO:10–11 slaydlardaki teñlemeler ve12–13 ihtiyatları.

Başqa bir kontrol ortalamağa aittir. Yeknesaq tikdörtköşelik zolaq Δν ve qalğan vaqıt hatası δτ içün uyğun cevap modulı |sinc(Δνδτ)|-ge çarpıla; mında sinc(x)=sin(πx)/(πx). Δν=1 MHz, δτ=0.25 μs olğanda bu yaqlaşıq 0.9003; δτ=1 μs olğanda ideal modelde sıfır. Radianda RMS σφ olğan, sıfır ortalamalı bağımsız Gauss faza deñişmesi içün çarpan exp(−σφ²/2); RMS=1 rad yaqlaşıq 0.607 bere. Bular uyğunluq coyulmasınıñ eki ayrı modeli, bütün aletlerniñ umumiy pasportı degil.

Uzaq mesafelerde signallerni birleştirüv yolu deñişe

VLBI-de er stantsiya uyğunlaştırılğan vaqıtlarda signalni qabul ete, öz sabit sıqlıq tayançınen raqamlaştıra ve vaqıt tamğalarını saqlay. Malümat şebekeden yollana ya da soñraki korrelyatsiya içün yazuv olaraq teslim etile bile. Dalğa «kabelnen başqa antennağa yetkenini» beklemek kerek degil: ekisi de aynı kökni köz ete, esaplama olarnıñ yazuvlarını qıyaslay. Vodorod maseri yerli tayançnı sabit tuta; saatlar arasındaki qalğan farq baribir esapqa alınmalıdır. IVS: yazuv, saatlar ve korrelyatsiya.

Uzun bazalar galaktikalarnıñ sıqı özeklerini ve aqımlarını, radiomenbalarnıñ yerlerini ve areketini araştırmağa imkân bere. Kvazarlarnıñ geodezik köz etüvi stantsiyalarnıñ yerlerini, Yer qabığınıñ areketini ve Yerniñ yonelişini belgilemege de yardım ete. Menba ve geometriya farazları vazifege bağlı; suret qurmaq interferometrniñ tek çıqışı degil. NASA GSFC: VLBI geometriyası ve geodezik vazifeler.

ALMA evelâ yerli fazalanğan cemi teşkil etip, onı halqara massivge bir sezgir element olaraq bere bile. Böyle stantsiya içün ayrı kalibrlev ve sıfat kontrolı kerek. 2017 yılğı kampaniya aqqındaki maqale bu mahsus rejimni tasvirley; onı ALMA-nıñ adetteki yerli haritasınen qarıştırmaq olmaz. Goddi ve emekdaşları: fazalanğan ALMA-nı kalibrlev.

VLTI kibi optik ve infraqırmızı interferometriyada ışıq şuaları fizik olaraq ortaq aletke ketirile. Areketli optika içki yol uzunlığını deñiştire; turbulentlik, titrev ve daa qısqa dalğa uyğunluqnı saqlamaqnı qıyınlaştıra. ESO altın qaplamalı alümin aynalar, karetka, ince piezo areketi, lazer metrologiyası ve raylarnıñ araret deformatsiyasını kontrol etken belli bir keçikme liniyasını belgeley. Bular kerçek mehanik ve ölçev dügümleri, faylğa berilgen sade raqamlı keçikme degil. ESO: VLTI Delay Lines.

Bir büyük aynanıñ segmentleri de dalğa cephesini uyğunlaştırmağa muhtac, amma olar başka optik yol ve platformalı ortaq apertura teşkil ete. Yüzeyni segmentlerge bölmek teleskopnı öz-özünden bağımsız yazuvlı VLBI şebekesine çevirmey.

Malümat teşkerüvine dayanğan belgige inanırmız

İnterferometr ince tafsilâtlarnı ayıra, çünki uzaq antennalarnıñ nisbiy signalleri dalğanıñ keliş yonelişine pek sezgir. Suret içün bazalar takımı, kalibrlev ve belli eksik cevapnen qayta tikleme kerek. Antenna meydanı kerçek signal toplavnı; baza — el yetken köşe miqyasını; örneklev ve hatalar — bu miqyasnı ne qadar işançlı qullanmaq mümkün olğanını belgiley.

Böyle kontrolnıñ ilmiy misali — EHT-niñ 2017 yılı aprel köz etüvlerinden M87 suretleri aqqındaki, 2019 yılı aprelde neşir etilgen işi. Müellifler bağımsız qayta tiklemelerni qıyasladılar ve usullarnı belli sahneli suniy malümatta teşkerdiler. Esas belgiler qayta tikleme usulı deñişkende ne qadar sabit qalğanı baalandı; güzel resim özü teşkerüv degil edi. Bizim ögrenüv misalimiz olarnıñ malümatını qullanmay ve bütün bu tahlilni tekrarlamay. EHT, Paper IV: qayta tikleme usulı ve sıñırları.

Şimdi öz şekillerimizde eki teşkerüv yapmaq mümkün: qaysı kanalnı keçiktirmek kerek olğanını tapmaq ve qoşulğan yeknesaq fon niçün sıfır olmağan modalardan qaytmağanını añlatmaq. Eki cevap da tam ne ölçelgeninden çıqa. Bu, «Yer qadar teleskop» aqqındaki haberlerni añlamağa da yardım ete: büyük baza kerçekten ince köşe miqyası bere, amma ışınlanuv toplav içün boşluqlar boş olaraq qala.