Samanyolunıñ üstüne köterilse edik, Küneşni tam merkezinde tapar edikmi? Bunı tasavvur etmek qolay: kökümüzde er şey bizniñ etrafımızda kibi körüne. Amma sistemanı içeriden körmek onıñ qurulışını gizley.
Küneş ve Yer Samanyolunıñ yıldız diskinde, onıñ orta tegizligine yaqın, Yerli qol ya da Orion qolu dep adlandırılğan yerli spiral qurulışında bulunır. Galaktika merkezine qadar taqriben 26–27 biñ ışıq yılı bar. Biz merkezden uzaqtamız, amma keskin tış sıñırda da degilmiz: Galaktikanıñ bir dane qattı kenarı yoq. ESA: Galaktikanıñ qurulışı ve Küneşniñ yeri, NASA: Küneş Orion qolunda.
Feza adresiniñ bir qaç miqyası bar
Yerden başlayıq. O Küneş etrafında aylana, Küneş ise Galaktikanıñ yıldızlarından biridir. Küneş sisteması — yıldızımız ve oña bağlı planetalar ile diger cisimlerdir. Samanyolu ise yıldızlar, yıldızlararası madde ve qaranlıq maddeden ibaret, gravitatsiya ile bağlı, daa büyük sistemadır. Bular bir şeyniñ eki adı degil.
Miqyasnı deñiştirgende Yer başqa yerge köçmey: biz daa büyük bir çevrege baqamız. Bütün Galaktika haritasında atta bütün Küneş sisteması onı belgilegen noqtadan pek kiçik olur edi. Bunıñ içün büyük Küneş belgisi «biz mındamız» demektir; bu onıñ kerçek ölçüsi degil.
«Ev — maalle — şeer» adresini tasavvur etiñiz. O bir-biriniñ içine kirgen miqyaslarnı tertiplemege yardım ete. Amma feza qurulışlarınıñ idariy sıñırları yoq: gaz, yıldızlar ve olarnıñ areketi haritadaki şartlı sızıqta toqtamay.
Bizim maalle diskniñ bir parçası, merkez degil
Samanyolu merkeziy uzunca yıldız toplaması — merkeziy çıbıq — olğan spiral galaktikadır. Onıñ diskinde gaz, genç yıldızlar ve yıldız doğulğan yerler vastasınen hususan yahşı seçilgen spiral qollar izlene. Qollar arasında da yıldızlar bar. Diskni daa keñ bir galo sarıp ala. ESA: disk, merkeziy çıbıq ve galo.
Küneş Yerli qol çevresinde, Yay ve Persey adlı qoñşu büyük qurulışlar arasında bulunır. «Orion qolu», «Yerli qol» ve inglizce Orion Spur bizim yerli spiral çevremizni ifade ete, amma farqlı haritalar onıñ uzunlığını ve başqa qollarğa bağlanmasını farqlı vurgulay. «Dal» sözü onıñ qısqa ve açıq sıñırlı kiçik bir budaq olğanını isbatlamay. Reid ve emektaşları, 2019: 1–2-ci resimler ve III.3 bölügi.
Aşağıdaki üç seviyede aynı Küneş belgisine baqıñız. Panellerniñ miqyasları mustaqildir: qoñşu yıldızlar arasındaki mesafeni kiçik Küneş sistemasına uyğun cetvelnen ölçemek olmaz.
Yer ve Küneş
Yer Küneş etrafında aylana; galaktika haritasında bütün Küneş sisteması belgisinden kiçiktir.
Yerli yıldız çevresi
Küneş Yerli qol yanında, Yay ve Persey qurulışları arasındaki yıldızlardan biridir.
Samanyolu diski
Aynı Küneş belgisi merkeziy çıbıqtan uzaqta; merkezge qadar taqriben 26–27 biñ ışıq yılı bar.
Turuncu noqta: er panelde aynı Küneş.
Qoyu çıbıq: Galaktikanıñ merkeziy bölgesi.
Bu şema, foto degil. Panel miqyasları mustaqil; yıldızlar büyütildi, qol sızıqları ve yönelişler şartlıdır. Diskniñ çemberi qattı kenar degil; egri sızıqlar qollarnıñ tam sayısını ya da ölçengen yollarını bermey.
Açıq şerit — diskniñ içeriden körünişi
Qaranlıq gecede Samanyolunı kök boyunca uzanğan tegiz olmağan açıq şerit kibi köremiz. Disk boyunca baqqanda baqışımız çoq yıldız bölgesinden keçe; onıñ tegizliginden başqa tarafqa baqqanda ise adet üzre daa azından. Bunı yufqa bir orman boyunca baquvğa oşatmaq mümkün: ağaç qatlamı boyunca ağaçlar, taclarınıñ üstünden baqqanğa köre, daa çoqtır. Bu oşatuv baqış yönelişini añlata, Galaktikanıñ kerçek sıqlığını ya da şeklini degil.
Qaranlıq lekeler er vaqıt boş degil. Yıldızlararası toz körüngen ışıqnı yuta ve saça, uzaq yıldızlarnı gizley. Bunıñ içün yalnız körüngen yıldızlarnı saymaq biz kiçik simmetrik sistemanıñ merkezindemiz degen yañlış fikir doğura bile: farqlı yönelişlerde toz körüşni sıñırlay. OpenStax: evelki harita ne içün Küneşni yañlış yerleştirdi.
Harita bir tış fotodan degil, mesafelerden qurula
Bizim iç bir aparatımız bütün Samanyolunı tıştan fotoğa almaq içün yeterince uzaqqa uçmadı. Taniş üstten körüniş — rekonstruktsiyadır. Onı qurmaq içün yıldıznıñ yönelişi yetmey: mesafesi de kerek. Kökte yan yana körüngen eki cisim fezada bir-birinden pek uzaq ola bile.
Astronomlar yıldızlarnıñ yerlerini ve areketlerini ölçey, gaznı farqlı dalğa uzunlıqlarında ögrene ve mustaqil usullarnı qarşılaştıra. Meselâ, radiointerferometrler büyük massalı yıldızlar doğulğan yerlerdeki quvetli tabiiy radio menbalarnıñ parallakslarını ölçey: közetecekniñ yeri deñişkende onıñ kiçik körünme yer deñişmesi. Radiodalğalar toznıñ körüngen ışıqta gizlegen bir çoq bölgesini ögrenmege imkân bere. Reid ve emektaşları: kiriş ve spiral haritanıñ qurulması.
Merkezge qadar taqriben 8 kiloparsek, ya da 26 biñ ışıq yılı — adres içün yuvarlaqlanğan mesafedir. Bir kiloparsek biñ parsektir; bir parsek taqriben 3,26 ışıq yılıdır. Reid ve emektaşlarınıñ 2019 yılı muayyen işinde 8,15 ± 0,15 kpc alındı. Bu belli bir malümat toplaması ve modelniñ neticesidir; maqale yazılğanda yapılğan yañı ölçev degil. Asıl iş: qısqa mazmun ve IV bölük.
Dal · Delillerİhtiyariy · keçip ketmek mümkün
Yañı ölçevler ne içün harita sızıqlarını deñiştire
Vaia ve emektaşlarınıñ 2026 yılı işinde rentgen alqaları qullanıldı: uzaq gamma patlavlarınıñ ışığı bizim Galaktikadaki toz bulutlarında saçıldı ve keçikerek keldi. Bu yankınıñ geometriyası üç muayyen baqış yönelişinde bulut mesafelerini berdi ve tış qollarnıñ bazı modellerinen farqlarnı kösterdi. Bu bütün diskniñ fotosı ya da bütün parçalarınıñ bir vaqıtta ölçenmesi degil. Asıl iş: kiriş, muzakere ve neticeler.
Demek, Küneşniñ disk içinde, merkezden uzaqta olğanını eminliknen bilip, aynı vaqıtta uzaq qol parçalarınıñ nasıl bağlanğanını daa da açıqlamaq mümkün. Tafsilâtlarnıñ belgisizligi bütün adresni belgisiz etmey.
Eñ yaqın yıldız bile bu miqyasta kiçik bir adımdır
Küneşke eñ yaqın başqa yıldız olğan Proksima Tsentavra taqriben 4,24 ışıq yılı uzaqlığındadır. Bunı merkezge qadar on biñlerce ışıq yılınen qarşılaştırıñız: eñ yaqın yıldız çevremiz galaktika adresiniñ pek kiçik bir parçasını qaplay. Işıq yılı — ışıqnıñ bir yılda keçken mesafesi, yıldıznıñ yaşı degil. NASA: yaqın yıldızlar ve ışıq yılı.
Dal · Sayılarnenİhtiyariy · keçip ketmek mümkün
Eki mesafeni qağıtta nasıl yerleştirmeli
Ögretici miqyas seçeyik: 1 santimetr 1000 ışıq yılına uyğun olsun. O vaqıt galaktika merkezine qadar yuvarlaqlanğan 26 000 ışıq yılı 26 santimetr olur. Proksimağa qadar 4,24 ışıq yılı ise yalnız 0,00424 santimetr, yani taqriben 0,042 millimetr olur.
Esap sade: qağıttaki mesafeni tapmaq içün feza mesafesini santimetr başına 1000 ışıq yılına bölemiz. Bu eki uzunlıq içün bir sızıqiy şkaladır; uçuş yolu ya da yönelişlerniñ tam haritası degil. Qalın basma noqta bütün eñ yaqın yıldız çevresini qolaylıqnen qaplay bile.
Adres areketsiz evni degil, yerni añlata
Küneş Galaktika merkezi etrafında areket ete; Küneş sisteması da onıñnen beraber keze. Bir dolanma içün sıq-sıq bir qaç yüz million yıllıq oriyentir berile. Bu areketniñ taqribiy hususiyetidir, deñişmez galaktika saatı degil. Yerli yıldızlarnıñ ve gaznıñ da öz süratleri bar; qolnı Küneş ebediy bağlanğan qattı tegerlek çubuğı kibi tasavvur etmemek kerek. NASA: Küneş sistemasınıñ areketi, Reid ve emektaşları: galaktika ve daireviy olmağan areketler.
Cevap berip baqıñız: haritada Yer belgisini büyütsek, Yer Galaktika merkezine yaqınlaşırmı? Yoq. Yalnız şartlı belgi deñişir; Küneş sistemasınıñ mesafesi ve yeri aynı qalır. Aynı şekilde, kökümüzdeki açıq şerit Küneşni bütün sistemanıñ merkezine qoymay.
Bizim adresimiz Yerden Küneş sistemasına, yerli yıldız çevresine ve Samanyolu diskine bara. Galaktikağa içeriden baqamız, bunıñ içün bütün körünişni ölçevler vastasınen tikleyimiz. Bu miqyaslar arasında daa emin keçmek içün ışıq yılları ve parseklerge qaytmaq mümkün.