Plutonnı artıq ne içün adiy planeta demeyler?

Pluton büyük bir aile azası çıqtı

Pluton 1930 yılında açıldı. Uzun vaqıt o Neptun artındaki ayrı bir uzaq dünya kibi köründi. Soñra astronomlar Koyper quşağında, yani Küneş sistemasınıñ tışqı bölgesinde, daa çoq buzlı cisim taptı. Pluton artıq bir tane istisna kibi körünmedi: şimdi onı bütün bir cisimler toplulığı ile qıyaslamaq mümkün edi. NASA: Pluton ve onıñ açılması.

2005 yılında tanılğan Eridanıñ açılması sualni daa keskinleştirdi. Bu da aşağı-yuqarı aynı ölçüdeki başqa bir dünya edi. Yañı beñzer cisimler tapılsa, olar arasından angilerini planetalar cedveline qoşmaq kerek? Er bir tanış ad içün ayrı qarar yerine, episine qullanılğan bir qaide kerek. NASA: Erida ve sınıflandıruv muzakeresi.

Beñzer tarih Mars ile Yupiter arasındaki Tsererada da olğan. 1801 yılında açılğandan soñ onı planeta sayğanlar. Aynı bölgede daa çoq cisim tapılğanda, Tsereranı asteroidlerge qoşmağa başladılar. 2006 yılından o da cüce planeta olaraq sınıflandırıla. Mında ad deñişüvi dünyanıñ yoq olmasını degil, onıñ qoñşuları aqqındaki bilgilerniñ deñişüvini köstere. NASA Dawn: Tserera tarihi.

Ölçüge bir baqış yerine üç sual

2006 yılı avgust ayında IAU Küneş sisteması içün tarif qabul etti. Yoldaşlar ayrı baqıla, planeta içün ise üç şart kerek:

1. O Küneş etrafında aylana.
2. Öz çekimi maddeniñ dayanıqlığını yeñip, cisimge yuvarlaqqa yaqın muvazenet şeklini bermek içün yeterlidir.
3. O «orbitası etrafını temizlegen», yani o bölgede dinamik üstünlikke saiptir.

Ekinci şart cisimniñ öz qurulışına bağlıdır. Onıñ qısımları bir-birini çeke; yeterli öz çekimi olğanda, madde şekil deñiştirip, yañıdan dağıla ve umumiy kontur yuvarlaqqa yaqınlaşa bile. Bu, dağsız ve mükemmel tegiz küre talabı degil.

Üçünci şart başka sual bere: bu cisim qoñşular arasında nasıl bir rol oynay? Pluton ilk eki şartnı yerine ketire, amma üçüncisini ketirmey. Küneş etrafında aylanğan, orbita etrafını temizlemegen ve yoldaş olmağan yuvarlaq cisim içün ayrı sınıf — cüce planeta — belgilengen. Bu sınıflandıruvda o sekiz planetadan ayrı; «cüce» yalnız kiçik diametr belgisi degil. JPL-da qabul etilgen tariflerniñ metni.

«Orbita etrafını temizlemek» ne demek

Tasavur et: Yer yanında daa bir kiçik asteroid açıldı. Yer artık planeta olmay qaldımı? Yoq: bir kiçik cisimniñ tapılması onıñ üstünligini yoq etmedi.

Sistema şekillengende büyük massalı cisim qoñşu maddeniñ bir qısmını toplap ala, gravitatsion tesirler ile ise başqa cisimlerniñ areketini deñiştirip, olarnı dağıta bile. Üstünlik bu müim rolni añlata. Bu, planeta bir fırça kibi bir daire yolundaki er şeyni mehanik şekilde süpüre demek degil. Soter: dinamik üstünlik, §§2–5.

Bugünki miqdariy modellerde araştırıcılar cisimniñ belli bir vaqıt içinde öz bölgesini yañıdan tertiplemek qabiliyetini de degerlendire. Massa, orbita ve saylanğan vaqıt ölçüsi mında soñki toz zerresiniñ tesadüfen qalmasından daa müimdir. Bunlar ölçütniñ fizikiy manasını aydınlatmaq usullarıdır; IAU rezolyutsiyasında artıq yazılğan qoşma formulalar degil. Margot, Gladman ve Yang, §II.

Üç belli dünyanı qıyasla. Episiniñ Küneş etrafında orbitası ve yuvarlaq şekli bar. Neticeni orbita etrafı aqqındaki satır deñiştire.

Ay ne içün bu qıyaslamada yoq? O da yuvarlaqqa yaqın, amma Yerniñ yoldaşıdır. Yer ile beraber Küneş etrafında areket etkeni bu rolni yoq etmey. Yalnız yuvarlaqlıq IAU tarifine köre onı planeta ya da cüce planeta demek içün yeterli degil.

Pluton Neptunnıñ planeta olmasına mania olmaymı?

Pluton bazı vaqıt Küneşke Neptundan yaqın ola. «Temizlevni» boşluq talabı dep oqusaq, bu zıddiyet kibi körüne: Neptun ne içün planeta olaraq qala?

Plutonnıñ areketi Neptun ile orbital rezonans sayesinde bağlı. Bu — devirlerniñ sabit, tekrarlanğan bağı: Neptun Küneş etrafında üç kere aylanğanda, Pluton eki kere aylana. Orbitalarnıñ yerleşüvi ve bu uyğun ritm cisimlerni telükeli yaqınlaşuvlardan qorçalay. Küneşten uzaqlıq aralıqlarınıñ örtüşmesi tek başına çarpışuv olacaq demek degil. NASA: Koyper quşağınıñ rezonanslı cisimleri.

Plutonnıñ mevcudiyeti Neptunnı quşaqtaki çoq kiçik cisimniñ bir teñine çevirmey. Aksine, Neptunnıñ tesiri bu cisimlerniñ bir qısmınıñ areketini tertiplemege yardım ete. Saqlanğan qoñşular ve dinamik üstünlik beraber ola bile. Şunıñ içün «Pluton başqasınıñ orbitasını kese, demek planeta degil» añlatması esas fizikanı keçip kete.

Ad dünyanıñ ne qadar meraqlı olğanını belgilemey

New Horizons 2015 yılı 14 iyülde Pluton yanından uçıp keçti. Onıñ malümatları farqlı relyefni, suv buzundan dağlarnı, buzlıq aqışınıñ delillerini ve atmosfera pusunı kösterdi. Bu közetüvler mürekkep geologiyanı añlamağa yardım ete ve kiçik dünyanıñ energiya menbaları aqqında yañı sualler bere. Amma bu deliller orbital üstünlik şartını deñiştirmey. Stern ve emekdaşları: New Horizons-nıñ ilk neticeleri, Science, 2015.

Atmosfera, dağlar ya da öz yoldaşları olmaq planeta tarifini yerine ketirmek ile aynı şey degil. Cüce planeta oluv da «ölü parça» demek degil. Orbital rol boyunca sınıflandıruv yüzey ve içki qurulışnı araştıruvdan başqa sualge cevap bere.

Ne deñişti ve cevabıñnı nasıl teşkermek mümkün

2026 yılı 25 oktâbrdeki teşkerüvge köre, IAU Küneş sisteması planetasınıñ tarifi 2006 yılından deñişmegenini bildire. Muzakere ya da halqnıñ ses berüvi aqqındaki haber tek başına Plutonnıñ resmiy olaraq planetalar sınıfına qaytqanını añlatmay. IAU: Plutonnıñ statusı deñiştimi?.

Tasavur et: Pluton etrafından bir asteroid alıp taşlandı. Bu onı planeta yapmaq içün yeterlimi? Yoq: cisimniñ rolüni bütün qoñşu toplulıqqa nisbeten degerlendirmek kerek. Yer yanında bir kiçik qoñşu açılması da onıñ üstünligini yoq etmey.

Küneş etrafında aylanğan yuvarlaq dünya olmaq yeterli olmağanı içün, Pluton IAU sınıflandıruvında cüce planeta oldı: orbita etrafında üstünlik de kerek. Fizikiy hususiyetler közetüvler ile ögrenile; sınıf adları ise saylanğan farqlarnı tarif etmek içün añlaşıla. Ses berüv ölçelgen massanı ya da şekilni deñiştirmey, amma katalog qaidesini deñiştire bile.

Şimdi Küneş sisteması haritasına qayt ve Yer, Tserera, Plutonnı qıyasla. Olar episi sistemağa kire, amma sistemağa kirmek ve cisimlerniñ aynı sınıfına kirmek — farqlı şeylerdir.