Asteroidler, kometalar ve meteoritler nedir?

Asteroid ve kometa: Küneş etrafında ne dolaşa

Orbita — cisimniñ çekim tesiri altında keçken yolu. Planetalar bu yollarda yalğız degil: Küneş sisteminde sayısız kiçik cisim bar. Belli asteroidlerniñ çoqusı Mars ve Yupiter arasındaki esas quşaqta aylana. Amma başqa gruppalar da bar, meselâ orbitaları Yerniñ orbitasına yaqın keçken cisimler. «Asteroid» «şimdi Yerge tüşken taş» demek degil. Maddeleri de farqlı: taşlar, metaller ve olarnıñ qarışmaları. NASA: asteroidler.

Kometa özüginde taşlı madde ve toz buzlar, bu arada suv buzı ile qarışıq ola. Küneşten uzaqta özük az körüne bile. Qızuv arttıqça buznıñ bir qısmı doğrudan qattı aldan gazğa keçe: bu — sublimatsiya. Çıqqan gaz toznı beraber alıp çıqa. Özük etrafında koma adlanğan seyrek qılıf, daa uzaqta ise quyruqlar oluşa bile. Resimdeki pek büyük parlağan bölge qattı özükniñ de pek büyük olğanını bildirmey. NASA: kometanıñ yapısı.

Quyruğı olmaq içün kometağa Yer atmosferası kerek degil: bu protsess fezada ola. Meteor ise planetanıñ ya da yeterli sıq atmosferası olğan başqa cisimniñ gaz qılıfına yüksek süratnen kirişnen bağlıdır.

Kometa quyruğı ne içün sade artında uzanmay

Kometanı çıqarma gazı olğan raketa kibi tasavur etmek yañıltıcıdır: quyruğı sürat yönelişini köstermey. Mında Küneşke baqqan yöneliş ve özükten ne çıqqanı emiyetlidir.

Faal kometada çoqu vaqıt eki quyruq ayırıla. İon quyruğı elektrik yüklü gazdan ibaret; Küneş yeli — Küneşten kelgen yüklü parçacıqlar aqımı — ile tesirleşüv onı taqriben Küneşten ters yönelişke çevire. Toz quyruğı qattı parçacıqlardan oluşa. Olarğa Küneş ışığınıñ basımı tesir ete, amma olar öz orbitalarında da areket etmege devam ete. Şunıñ içün bu quyruq adette daa keñ ve egridir. Bular farqlı mehanizmlerge cevap bergen farqlı maddelerdir. ESA: kometanıñ yapısı, NASA: eki quyruq.

Şema areket oqunı quyruqlardan mahsus ayıra. Orbitanıñ başqa yerinde olarnıñ qarşılıqlı geometriyası başqa olacaq. «Quyruq er vaqıt arttadır» qaidesi işlemey; tek «quyruq» sözü de toznımı, yoqsa ionlaşqan gaznımı körgenimizni bildirmey.

Meteoroid, meteor, meteorit: cisim, adise, sağ qalğan parça

Asteroidler çarpışqanda daa kiçik parçalar peyda ola. Kometalardan da gaznen beraber parçacıqlar çıqa. Planetalar arasında areket etken kiçik tabiiy qattı cisim meteoroid adlana. Bu, cisimniñ adı; kelecekte tüşeceginiñ vadesi degil.

Cisim atmosferaga yüksek süratnen kirse, onıñ avanen tesirleşüvi ışıq ve başqa fizikiy adiseler doğura. Bu vaqia meteor, halq arasında ise «aqıp tüşken yıldız» adlana. Kerçek yıldız iç bir yerge tüşmey. Parça bütün maddesini yoğalta ya da qısmen sağ qala bile.

Yüzeyge yetken sağlam tabiiy parça — meteoritniñ tanış misali. Daa tam olaraq, Halqara Astronomiya Birliginiñ F1 komissiyası bu adnen meteor safhasından büs-bütün buvlanmadan sağ çıqqan cisimni añlay. Ad soñraki qaranlıq uçuşta da qullanıla: intensiv madde yoğalması bitken, amma parça daa yerge toqunmağan ola. IAU: tarifler ve izaat.

Endi er misalde ne tasvirlengenini adlandırıp baqıñız: daa fezada uçqan cisimmi, ışıq adisesimi, yoqsa saqlanıp qalğan maddemi?

Bu beş adnı mecburiy sıra dep oqumañız. Asteroid kometağa çevirilmege, meteoroid atmosferaga kirmege mecbur degil; meteor ise meteoritni garantiâlamay. Kiçik asteroid ve meteoroid arasındaki sıñır bile şartlı: IAU tarifinde meteoroidniñ üst ölçüsi taqriben bir metrdir, madde öz hossalarını deñiştirgen fizikiy bosağa degil.

Kiçik parça nasıl parlaq ışıq bere

Kiriş sürati saniyede onlarca kilometr ola bile. Cisim avağa tez enerji bere; gaz ve cisim maddesi qıza, madde buvlana ve yüzeyden alınıp kete. Bu madde yoğalması ablâtsiya adlana. Işıq qızğan madde, gaznıñ uyartılması ve ionlaşmasınen bağlı: parçacıqlar enerji ala, soñraki protsesslerde ise ışıq çıqara.

Şunıñ içün «taş yanıp bitti» sözlerini adiy ateş kibi añlamaq kerek degil. Parlaq ışıq da sağ qalğan taşnıñ diametrini ölçemey. Oşağan protsessler laboratoriyada araştırıla: tezleştirilgen parçacıqlar gaz içine yollana, madde yoğalması, ışıq ve ionlaşma ölçene. NASA: laboratoriya meteorları.

Yer orbitaları bağlı parçacıqlar aqımını keçkende atmosferaga daa çoq cisim kire ve meteor yağmurını köremiz. Bu, çoqu vaqıt kometanıñ evel qaldırğan maddesidir; bazı aqımlar asteroidlernen bağlı. Kometa uzaqta ola bile: Yer orbitada tarqalğan parçalarnı keçe, kometanıñ şimdiki körüngen quyruğını keçmesi şart degil. NASA: meteor yağmurları.

Masa üstündeki taş tarihni de saqlay

Tapılğan meteoritlerniñ çoqusı asteroidlerden kele; qadimiy çarpışuvlar çıqarğan Ay ve Mars parçaları da bar. Laboratoriyada minerallar, himiyaviy terkip, yaş ve qızuv ya da çarpışuv izleri araştırıla. Bu, erken Küneş sisteminiñ tarihını tiklemege yardım ete. Amma «qadimiy madde» «birinci künden deñişmegen» demek degil: farqlı numüneler farqlı vaqialarnı keçirdi. NASA: meteoritler ne añlata.

Numüne almaqnıñ başqa yolu da bar. 2023 senesi sentâbr 24-te OSIRIS-REx Bennu asteroidinden taş ve toznı Yerge ketirdi. Mında maddeniñ qaydan alınğanı tam belli, açıq numüne atmosferadan tabiiy şekilde keçmedi. Bu, özü tüşken meteorit degil, missiya ketirgen numünedir. Tabiiy meteoritniñ belli bir ana cismi çoqu vaqıt belli degil: bağ tek tış körünişnen degil, bir qaç delilnen isbatlana. NASA: Bennu numüneleriniñ qaytışı.

Özüñizni teşkeriñiz: eki adam parlağan sızıq kördi, amma iç bir şey tapmadı. Olar meteorit kördi dep ayta bilemizmi? Bu kometa quyruğımı edi?

Olar meteor közletti. Meteorit sağ qaldımı, bu közlemden belli degil. Kometa quyruğı fezada faal özük etrafında oluşa; qısqa atmosferalı ışıq adisesiniñ mehanizmi başqadır. Tapılğan sağlam parçanıñ fezadan kelgeni tasdıqlansa, bu numünege meteorit dermiz.

Adlar doğru sual qoymağa yardım ete: bu nasıl cisim, onen ne ola ve biz aslında ne köremiz? Asteroid ve kometa Küneş sisteminiñ kiçik cisimlerini tasvirley; meteoroid, meteor ve meteorit ise kiçik cisimni, atmosfera adisesini ve onıñ mümkün maddiy qaldığını ayıra.

Kiçik cisimlerni planetalar arasında yerleştirmek içün Küneş sisteminiñ haritasına qaytıñız. Soñraki derste bu dünyalar arasındaki uzaqlıqlarnı qıyaslaycaqmız.