Bir yıldız dam üstüne ancaq çıqtı, başqası ise deycek baş üstünde parılday. Ekincisi «yuqarıraq» körüne. Başqa bir insan qayda baqacağını añlasın dep bunı nasıl yazmalı? «Yuqarıraq» degeni Yerden daa uzaq degenimi?
Yıldıznıñ ufuq üstündeki yüksekligi — oña yönelişniñ közlemciniñ yerli yatıq tüzleminden köterilüv köşesidir. O derece ile ölçene: matematik ufuqta 0°, baş üstündeki zenitte ise 90°. Bu köşe yıldızğa uzaqlıqnı bildirmey. USNO: yükseklik, ufuq ve zenit.
Köşe baqışnı ne qadar çevirmek kerekligini köstere
Közüñizden çıqqan eki şavleni tasavvur etiñiz: biri yatıq, başqası yıldızğa doğru kete. Aralarındaki köşe baqışnıñ dönüşüni añlata. Yıldızğa cetvel uzatmaq kerek degil: biz şavlelerniñ uzunlığını degil, yönelişlerni teñeştiremiz.
Tam bir dönüş 360°. Yarım dönüş 180°, çeyrek dönüş ise 90°, yani tik köşe. Baqışnı ufuqtan doğrudan yuqarı çevirmek — çeyrek dönüş. 45° yönelişi bu dönüşniñ ortasında, 30° ise ufuqtan zenitke yolnıñ üçte birindedir. NIST: derece ve tik köşe.
Türlü uzaqlıqtaki eki yıldıznıñ yüksekligi birdey ola bile. Aynı şekilde, yaqın ve uzaq eki çıraq köz içün bir meyilli çizgide yata bile. Köşe qayda baqmaq kerekligini köstere; uzaqlıq içün başqa malümat kerek.
Evel doğru sıfırnı saylañız
Hayaliy yatıq tüzlem közlemciden keçe ve yerli tik yönelişke perpendikulârdır. Onıñ hayaliy kök qubbesinen kesişmesi — matematik ufuq. Tik yönelişni yuqarığa uzatsaq, zenitke baramız. Yükseklik közlemci ve yıldız yönelişi yatqan tik tüzlem içinde yuqarığa ölçene.
Bu, ufuq boyunca oñğa ya da solğa dönmekten farqlı. O dönüş azimutnı bere. Yalñız 30° yükseklik yıldıznı tapmaq içün yetmey: bütün ufuq etrafında bu yükseklikte çoq yöneliş bar. Qaysı tarafqa baqmaq kerekligini de aytmaq kerek. USNO: eki ufuq koordinatası.
Resimde közlemciniñ közüni tapıñız — bütün köşelerniñ ortaq töpesi. Turuncı yay ufuqtan 30° saya. Tik yönelişke daa 60° qala.
Ufuqtan zenitke — çeyrek dönüş
- h = 30° ufuqtan
- z = 60° zenitten
Yatıq tüzlemden aşağı yönelişniñ geometrik yüksekligi menfiydir: meselâ, −5°. İşaret sıfır tüzlemine köre qaysı tarafta olğanını köstere, «menfiy uzaqlıq» degil. Doğrudan aşağı yöneliş −90°. Şemada bu tik kesitniñ yalnız üst çeyregi kösterilgen.
Dallanma · Formulalarnenİhtiyariy · bu qısımnı keçmek mümkün
Zenitten köşeni nasıl tapmalı
Zenit uzaqlığı — zenit yönelişi ile yıldız yönelişi arasındaki köşe. Oña z, yükseklikke ise h deyik. Eki köşeni de derece ile ölçeymiz. Ufuqtan zenitke 90° olğanı içün:
h + z = (90)^(∘).
Bizim faraziy yıldızımız içün:
z = (90)^(∘) − h,; z = (90)^(∘) − (30)^(∘),; z = (60)^(∘).
Çet allarnı teşkereyik: ufuqta h = (0)^(∘), demek z = (90)^(∘); zenitte h = (90)^(∘), demek z = (0)^(∘). Ufuqtan aşağıda zenit uzaqlığı 90°-den büyüktir: h = − (5)^(∘) olsa, z = (95)^(∘). Bular aynı yöneliş qaydalarıdır, kilometrnen başqa bir uzaqlıq degil. USNO: zenit uzaqlığı.
Bu köşeni transportirnen nasıl ölçemeli
Evel kâğıtta kökniñ tik kesitini çizip alıştırıñız. Közü noqta ile belgileñiz, ondan yatıq çizgi ve istegen bir yuqarığa meyilli şavle keçiriñiz. Transportirniñ merkezini köz noqtasına qoyıp, sıfır çizgisini ufuqnen birleştiriñiz. Saylanğan yatıq şavlede 0°-den başlanğan şkalanı oquñız. Yo qalsa, 30° yerine qarşı şkaladan 150° oqumaq mümkün.
Aqiqiy közetüvde de aynı prinsip işley: köşe ölçegici yıldızğa doğru tik tüzlemde turmalı, teşkerilgen yatıq sıfırı ve baqış çizgisini belgilegen nişangâhı olmalı. Yatıq yönelişni seviye aleti, tik yönelişni ise asılğan yükli ip ile tapmaq mümkün. Transportirni sadece kökke kötermek yetmez: meyilli sıfır neticeni de avuştırır.
Uyğun incelekliknen yazıñız. Adiy aletni taqribiy doğrultqan olsañız, «taqriben 30°» degen yazı 30,000°-den daa doğru olur. Qolnı uzatıp, elnen de köşeni qaba qıymetlendirmek mümkün, amma elniñ keñligi ve közden uzaqlığı farqlana; sayılı şkala içün şahsiy kalibrlav kerek. NASA: köşe ölçülerini qıymetlendirmek ve kalibrlemek.
Dallanma · Kiçik bölüklerİhtiyariy · bu qısımnı keçmek mümkün
Ne içün 30°30′ — 30,30° degil de 30,5°
Bir derece 60 köşe daqqasına, bir köşe daqqası ise 60 köşe saniyesine bölüne. Mında (1)^(∘), (1)^(′) ve (1)^(′′) köşeni bildire, keçken vaqıtnı degil. NIST: tüz köşe birlemleri.
Otuz köşe daqqası — yarım derece. Demek:
(30)^(′) = (30)/(60)()^(∘) = (0,5)^(∘),; (30)^(∘)(30)^(′) = (30,5)^(∘).
Qoşma raqamlar kiçikrek köşe adımını yazmağa imkân bere, amma aletni ya da közetüvni öz-özünden daa doğru yapmay.
Yıldız ufuq üstünde olup dam artında gizlene bile
Damlarnıñ, tereklerniñ ve dağlarnıñ körüngen çeti matematik ufuqnen birdey olmaq zorunda degil. Bir yönelişte dam 8°-ge köterilsin, yıldız yönelişiniñ yüksekligi ise 5° olsun. Yıldız geometrik olaraq sıfır tüzleminiñ üstündedir, amma dam o yönelişni qapata. Başqa tarafta aynı 5° açıq kök qısmına tüşe bile.
Demek, «yükseklik musbet» ve «yıldız körüne» — farqlı fikirlerdir. Körünişke engellerden başqa bulutlar ve kökniñ aydınlığı da tesir ete. Yüksek yalıdan körüngen deñiz ufuğı bile avtomatik olaraq közüñizden keçken yatıq tüzlem degil: közlemciniñ yüksekligi de müim. USNO: yerli relyef ve közetüv şartları.
Dallanma · Fizikiy tüzeltmeİhtiyariy · bu qısımnı keçmek mümkün
Yıldız ile köz arasındaki ava neni deñiştire
Şemada şavle doğrudır. Yer atmosferasında yarıq sına: türlü optik hususiyetli ava qatlarından keçkende yönelişini deñiştire. Köz şavleniñ soñki qısmını hayalen kerige uzata, onıñ içün adiy şartlarda yıldız atmosferasız geometrik modelde olğanından biraz yuqarıraq körüne. Bu tesirge atmosfera refraktsiyası denile. O, hususan ufuq yanında müimdir. NASA: atmosferada yarıqnıñ sınuvı.
Körüngen yıldızğa doğrultılğan alet onıñ közetilgen yönelişine köşeni bere. Geometrik ögünden aytuvnen teñeştirmek içün yükseklikke ve atmosfera şartlarına bağlı tüzeltme kerek. Bütün kökke bir sabit sayı uyğun degil. Bizim 30° ve 60° resimniñ geometriyasını añlata; olardan aqiqiy yıldıznıñ doğuvınıñ tam vaqıtı esaplanmağan.
Köşege yer ve vaqıtnı qoşuñız
Közetüvni añlatmaq içün cisimni, yerni, tarih ve vaqıtnı, ufuq tarafını ya da azimutnı, qıymetlendirilgen yükseklikni ve onı nasıl tapqanıñıznı yazıñız. Yer aylana, onıñ içün bir yıldız yönelişi yerli ufuqqa köre deñişe bile. Ölçengen «şimdi 30°» yıldıznıñ daimiy hususiyeti degil.
Aqiqiy yıldıznıñ yüksekligini ögünden aytmaq içün onıñ kök koordinataları, közlemciniñ koordinataları, tarih ve vaqıt kerek. İstengen doğruluqqa köre uyğun tüzeltmeler, o cümleden atmosfera tesiri de kerek. Çizilgen şavle bu malümatnıñ yerini almay. USNO: kök koordinatalarından yükseklik ve azimutqa.
Özüñizni teşkeriñiz: yıldıznıñ yüksekligi 70°. Onıñ yönelişi ufuqqa yaqınmı, zenitkemi? Zenitke: oña 20° qala, ufuqtan ise artıq 70° sayılğan. Bu, yıldıznıñ uzaqlığı aqqında bir şey bildirmey.
Yükseklikni tapmaq içün teşkerilgen yatıq yönelişten yıldızğa yuqarı köşeni ölçemek kerek. Sıfır yatıq tüzlemge, 90° ise zenitke aittir; engellerge ve atmosferağa ayrı diqqat kerek. Soñraki açıq aqşamda eki yıldız yönelişini teñeştiriñiz: qaysısı baqışnı daa çoq yuqarı çevirmekni talap ete? Közetüv cisimlerini saylamaq içün gece kögüni oquvğa qaytıñız.