Eki sekundomer başqa-başqa kösterüvlerden başlatıldı. Biri soñunda 12, ekincisi 112 köstere. Aynı vaqia ekincisi içün daa uzun sürdimi? Tek soñki sayılar cevapqa yetmez.

Fizikiy ölçevde vaqıt vaqialarnı belgilemege ve aralarındaki müddetlerni teñeştermege imkân bere. Saat bunı tekrarlana bilgen bir protsess ve sayaçnen yapa. Tek ekrandaki sayı degil, başlanğıç noqtası, birlik ve saatnıñ tempi de müim. Bu, vaqıt aqqındaki fikirlerni teşkermek usulıdır, onıñ tabiatı aqqındaki bütün felsefiy suallerge soñki cevap degil. Einstein Online: vaqıt, vaqialar ve saat.

An ve müddet başqa suallerge cevap bere

Lampa yandı — bu, yeri ve anı belgilenegen vaqia. Söndi — başqa bir vaqia. «Ne vaqıt yandı?» suali şkaladaki belgini, «Ne qadar yandı?» ise aralıqnı, başlanğıçnen soñ arasındaki müddetni talap ete.

Taqvimli saat körüşüv vaqtını kelişmege, sekundomer ise eki tecribeniñ müddetini teñeştermege yardım ete. Başlanğıç belgisini aralıqnıñ özüni deñiştirmeden deñiştirmek mümkün. Bir saatnıñ er eki kösterüvine 100 qoşsaq, aralarındaki farq aynı qala. NIST: vaqıt, vaqıt aralığı ve kün saati.

Müddetni tekrarlar ile teñeştereler

Sallanğıç belli bir vaziyetke qayta, kvarts elektrik devresinde titreye. Saat tekrarlarnı sayıp kösterüvge çevire. Protsess yeterince muntazam olmalı, tempi ise etalon ile teñeşterilerek belli olmalı. Sıqlıq — vaqıt birligindeki tam devirler sayısı; 2 gerts saniyede eki devir demektir. NIST: saatlar nasıl işleye.

Şemadaki üç şartlı sayaçnı teñeşteriñiz. Olar içün başlanğıç ve soñ vaqiaları aynı. Ortadakiniñ başlanğıç kösterüvi başqa; sağdaki ise saniyede eki qat çoq devir saya.

Bir aralıq — üç sayaç

Sıfırdan başlay

Sıqlıq
2 Hz
Başta ve soñda kösterüv
0 → 12
Müddet
6 s

Başlanğıç kösterüvi başqa

Sıqlıq
2 Hz
Başta ve soñda kösterüv
100 → 112
Müddet
6 s

Saniyede eki qat çoq devir

Sıqlıq
4 Hz
Başta ve soñda kösterüv
0 → 24
Müddet
6 s
Bir laboratoriyadaki şartlı ideal sayaçlar. Noqtalar aynı vaqialarnı, sızıqlar devirlerni köstere; aralıqnıñ yatıq uzunlığı aynı. Sıqlıq sabit ve tam belli, başlatuv hatası yoq. Bu, sıfır ve sıqlıqnı añlata, atom ölçevleri ya da relativistik tesir degil.

Çoq devir sayılğanı öz-özünden uzun müddet demek degil. Devir qısqa olsa, aynı aralıqqa daa çoq sıya. 6000 millisaniye ve 6 saniye de bir müddetniñ eki yazılışıdır, vaqialarnıñ başqa-başqa keçüvi degil.

Dal · Bir esapİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

Sayaçtan saniyege nasıl keçile

Sabit f sıqlıqlı ideal sayaç içün:

Δt = (ΔN)/(f).

ΔN — vaqialar arasındaki devirler sayısı; f gertslerde, yani (s)^( − 1) ile ölçene; Δt saniyelerde çıqa. Birinci ve ekinci sayaçlar 2 Hz sıqlıqta 12 devir, üçüncisi ise 4 Hz sıqlıqta 24 devir qoşa:

(12)/(2) = (24)/(4) = 6 s.

Ortadakinde 112 − 100 = 12: başlanğıç sürülmesi çıqarıldı. Tam sabit sıqlıq ve uyğun başlanğıç/soñ sayuv signallarını farz ettik. Kerçek alette sıqlıq hataları, sıñırlı ayıruv qabiliyeti ve başlatuv belgisizligi bar. NIST: sayaç aralıqnı nasıl ölçe.

Umumiy saniye atom keçişi ile berile

Er kes öz «tik»ini saylasa, laboratoriya neticelerini teñeştermek qıyın olur. Şunıñ içün umumiy birlik kerek. SI-de saniye şimdi tesir altında olmağan tseziy-133 atomınıñ esas alındaki eki nadinçe seviye arasında belli keçiş sıqlığınen tariflene. Bu sıqlıqqa 9 192 631 770 Hz tam qıymeti berilgen. Demek, saniye bu keçişke uyğun nurlanmanıñ o qadar periodına uyğun kele. BIPM: saniyeniñ ameldeki tarifi.

Bu, milliardlarca kere mehanik urğan atom şarçığı degil. Atom saatınıñ generatorı elektromagnit nurlanma yarata. Atomlarnıñ sıqlıqqa cevabına köre generator rezonansqa yaqın ayarlana ve onıñ devirleri sayıla. Atom keçişi temp içün tekrarlana bilgen etalon bere. Kerçek cihazda tesirler ve belgisizlikni esapqa almaq kerek: birlikniñ tam tarifi er saatnı hatasız yapmay. NIST: atom saatında ne «tik» ete.

Aynı kösterüv aynı temp demek degil

Saat tillerini doğru belgige köçürmek mümkün, amma bu, onıñ ileri ketüv adetini tüzeltmez. Eki sağlam saat da aynı tempte yürip, başqa başlanğıç kösterüvlerine saip ola bile. Kösterüvlerni sinhronlaştırmaq ve sıqlıqnı teşkermek — bağlı, amma ayrı vazifelerdir. NIST: vaqıt sürülmesi, NIST: sıqlıq sürülmesi ve sabitligi.

Uzaqtaki saatlar içün daa bir mesele qoşula: vaqıt haberi birinden ekincisine yetmeli. Signal yolunı ve başqa yerlerdeki vaqialarnı teñeşterüv qaidesini esapqa almaq kerek. Pek ince teñeşterüvlerde saatlarnıñ areketi ve gravitatsiya şartları da müim. Saniye adında bir umumiy birlik bütün közeticiler içün bir universal saatnı öz-özünden qurmay. Einstein Online: saatnıñ yerli vaqtı ve vaqıt koordinataları.

Dal · Ölçev belgisizligiİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

Saat pek sabit tarzda ileri kete bile

Sabitlik belli aralıq boyunca tempniñ ne qadar deñişkenini tasvirley. Bu, onıñ kerekli etalonnen uyğunlığını temin etmey. Cihaz biraz qısqa «saniyeler»ni pek muntazam sayıp, sapmanı toplap bara bile.

Kösterüvlerniñ sabit farqını yanlış tempden ayırmaq içün saatlarnı bir kere degil, bir qaç kere teñeştereler. Kösterüv farqı vaqıtnen artsa, templeri bir-birinden farqlana. Netice belgisizligi ve teñeşterüv şartlarınen birlikte berile. NIST: sıqlıq sürülmesi ve sıqlıq sabitligi.

Saat üstündeki sayı ne demek

Tahmin etiñiz: aynı vaqialar arasında sayaç kösterüvi 100-den 112-ge deñişti. Sıqlıqnı deñiştirmeden başlanğıç kösterüvni sıfırladıq. Aralıq qısqardımı? Tek büyük raqamlı ekran qoysaq, ölçev yahşılaşırmı?

Yoq. Birinci alda başlanğıç belgisi deñişti; farq 12 devir olaraq qaldı. Ekincisinde daa çoq raqam içün yer peyda oldı, amma muntazamlıq ve sıqlıq aqqındaki bilgi yahşılaşmadı. Çoq ondalıq raqam az belgisizlikni isbatlamay.

Vaqıtnı müddetlerni teñeştermek ve vaqialarnı keliştirmek içün ölçemiz: tecribeni tekrarlavdan alâqa ve navigatsiyağa qadar. Saniyelerle berilgen neticege baqqanda sorayıñız: hangi vaqialar arasında, hangi saatnen ve ne qadar belgisizliknen? Bu tafsilâtlar sayını fizikiy ölçevge çevire. NIST: ince vaqıt ve sıqlıq ne içün kerek.