1608: alet meşur qaramanından evel peyda ola

Bu tarih büyük bir qubbeden degil, közlük ustasınıñ atelyesinden başlana. Boru içindeki eki linza uzaq cisimni daa büyük köşe altında körmege imkân bere. Peki, bu aletten nasıl büyük aynalar, radio antennaları ve orbital observatoriyalar ösip çıqtı?

Teleskoplar signal toplav, şekillendirüv ya da qayd etüvniñ evvelki usulı bir sıñırğa yetkende deñişe edi. Yalıñız daa büyük resimler kerek degil edi: renkli kenarlarnı, sabit qalmağan yüzlerni, közniñ tez unutılğan körüvini ve atmosferanıñ keçirimsizligini yeñmek kerek edi. Bu vazifeler bugün de beraber mevcut olğan çeşit alet yollarını doğurdı.

1608 yılı 2 oktâbrde Niderlandta usta Hans Lipperheyniñ uzaq cisimlerni körsetken alet içün arizası baqıldı. Tezden Yakob Metiusnıñ da arizası keldi. Sırnı tekrarlamaq qolay, daavalar ise bir-birine raqip edi; Lipperhey müstesna patent almadı. Vesıqalı ariza, çalışqan nümüne ve isbatlanğan tek başına icat bir şey degil. Şunıñ içün tarihni «Galiley teleskopnı icat etti» degen cümleden degil, Niderland atelyeleri ve arizalarından başlamaq doğrudır. NASA: 1608 yılınıñ arizası; Albert Van Helden: ilk vesıqalar.

Galiley 1609 yılında öz borularını yaptı ve yahşılaştırdı. Soñ sual deñişti: «Uzaq cisim körünemi?» yerine «Yupiterge tekrar baqsam, onıñ yanında ne areket ete?». 1610 yılındaki Sidereus Nuncius kitabında o, Yupiter yoldaşlarınıñ keşfini bildirdi. Mühim olğan, büyütilgen resimden bir kerelik tesir degil, areketni tanımağa imkân bergen közetişler sırası edi. Bu, kökniñ birden-bir ilk közeticisi o edi, demek degil. Museo Galileo: aletler ve Jovilabe.

Saqlanğan borunıñ içine baqayıq

Museo Galileo müzeyinde 1609 yılınıñ soñu — 1610 yılınıñ başınen tarihlengen 2428 nomeralı alet bar. Uzunlığı 927 mm. Borunıñ esası birleştirilgen ağaç çıtalarından yapılğan ve deri ile qaplanğan; uçlarında obyektiv ve okulyar yuvaları yerleşe. Boru linzalarnı bir yonelişte ve kerekli mesafede tuta: bu mehanika olmadan eki yahşı linza da raat teleskopqa çevirilmez.

Obyektiv — yarıq toplağan ög linza. Mında o yassı-qabarıq, qabarıq yüzü tışqa baqa. Cam diskniñ diametri 37 mm, amma yarıq içün açıq teşik yalıñız 15 mm. İşte bu teşik, apertura, qullanılğan demetniñ keñligini belgiley. Kiçik teşik linzanıñ kenarlarını qapa; bu bazı optik hatalarnı azalta bile, amma daa az yarıq keçire. Demek, toplav meydanını arttırmaq ve keskinlikni yahşılaştırmaq er vaqıt beraber olmay edi. Museo Galileo: 2428 nomeralı katalog qaydı.

Galileyniñ 2428 nomeralı teleskopından ne saqlanğan

Yarıq közge doğru →

123
  1. Obyektiv: yassı-qabarıq, qabarıq yüzü tışqa baqa.
  2. Boru: birleştirilgen ağaç çıtaları, tışında deri.
  3. Okulyar: XIX asırda qoyulğan eki tarafı çuqur deñiştirme linza.

Cam 37 mm; açıq teşik 15 mm

Katalogğa esaslanğan şartlı kesik, ölçengen müendislik sızması degil. Aletniñ uzunlığı 927 mm; mında parçalarnıñ yerleri ve qalınlığı miqyasta degil. Yalıñız eki daire diametriniñ nisbeti saqlanğan. Bu alet içün dayanç qayta qurulmadı. Museo Galileo · 2428.

Okulyar — köz yanındaki linza. Saqlanğan alında onıñ eki tarafı da çuqur: obyektivden kelgen demetniñ toplanuvını, yarıq ara resim yapqanından evel, zayıflata. Kerekli ayarlavda köz büyütilgen ve tüz resim körmege imkân bergen demetlerni ala. Amma bu okulyarnıñ özü XIX asırda qoyulğan deñiştirmedir: aslı coyulğan. Saqlanğan alınıñ hususiyetlerini yoldaşlar keşf etilgen gecege avtomatik bağlamaq olmaz. Museo Galileo: okulyarnıñ tasviri.

Fokuslav optik parçalar arasındaki mesafeni cisim ve közeticiniñ köz işine uyğunlaştırmaqnı talap ete. 1704 yılınıñ inventar tasvirinde borunı uzatmaq içün eki qısım añıla; bu eşyanıñ alı aqqında vesıqadır, ilk mehanizmniñ tam sızması degil. Müzey tasviri bu aletke belli bir üçayaq da qoşmağa esas bermey.

Dallanma · Formulâlar ileİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

Katalogdaki «21 kere» ne demek?

Eki ince linza, uzaq cisim, kiçik köşeler ve çıqışta paralel demetler bergen ayarlav içün köşe büyütüvi

M = − (f_(o))/(f_(e)).

f_(o) — obyektivniñ, f_(e) — okulyarnıñ fokus mesafesi; eki büyüklük bir ölçü birliginde alınır, M ölçüsizdir. Katalogda f_(o) = 980 mm, f_(e) = − 47,5 mm. Menfiy fokus tarqatıcı okulyarnı bildire:

M = − (980)/( − 47,5) ≈ + 20,63.

Bu, yuvarlaqlanğan 21× ile uyğun kele; müsbet işaret tüz resimni bildire. Teşkerüv: müsbet okulyar menfiy M, yani ters resim berir edi. Eki fokus mesafesini de eki qat arttırsaq, nisbetleri deñişmez: uzun boru öz-özünden daa büyük büyütüv degil. Formulâ — oquv içün paraqsial yaqınlaşuv; müzey optikasını özümiz ölçemiz ya da coyulğan okulyarnı tikleyimiz demek degil. OpenStax: köşe büyütüvi, 2.39–2.40 teñlemeleri.

Kepler: ters resimge razı olmaq mümkün

Tüz resim yerdäki cisimler içün qolay, amma ilk borularda körüv meydanı tar edi: olardan kökniñ kiçik bir qısmı körüne edi. İogann Kepler 1611 yılındaki Dioptrice kitabında başqa birleşmeni — toplayıcı obyektiv ve toplayıcı okulyarnı tasvirledi. Obyektiv evel kerçek ara resimni şekillendire; okulyar onı daa büyük köşe altında körmege imkân bere. Neticede resim ters ola.

Astronomiya içün bu qabul etilecek bedeldir: yuqarı ve aşağı yer deñiştirgende de yıldız yıldız olaraq qala. Qurulış daa keñ faydalı meydanğa ve okulyarlarnıñ soñraki inkişafına yol açtı. Amma 1611 — fikirniñ tasvirlengen tarihı, bütün teleskoplarnıñ bir anda deñiştirilgen tarihı degil. Yayılma, kaliteli optika yapuv ve qoşma linzalar vaqıt talap etti. Van Helden: astronomik teleskop.

Yalıñız okulyarnı deñiştirmek yetmey edi. Adiy tek linza çeşit renklerni çeşitçe sındıra: olarnıñ eñ yahşı fokusları üst-üstke kelmey. Parlaq cisim yanında renkli kenar — hromatik aberratsiya peyda ola. Uzun borular meseleyi azalta edi, amma olarnı tayançta tutmaq ve doğrultmaq qıyınlaşa edi. Soñraki sual artık «Yarıqnı camda sındırıp toplamaq mecburiy mi?» edi.

Renkke eki cevap: qaytarmaq ya da camlarnı birleştirmek

Nyuton ilk reflektorını 1668 yılında yaptı. Böyle alette baş çuqur ayna yarıqnı fokusqa doğru qaytara, kiçik egik ayna ise demetni yandaki okulyarğa yollay. Baş unsurda yarıq qayta, şunıñ içün obyektiv camından keçüv sebepli renkler ayrı fokuslarğa bölünmey. Bu, baş linzanıñ hromatik meselesini yoq ete, bütün sistemanıñ mümkün hatalarını degil.

Royal Society-de saqlanğan teleskop — 1671 yılınıñ ekinci modeli; o yıl cemiyetke kösterilgen. Fokuslav içün bir-biriniñ içinde sürülgen eki borusı ve ağaç küre şeklinde dayançı bar. Dayanç borunıñ yonelişini deñiştire; fokuslav optikanıñ bir-birine nisbeten yerini deñiştire. Bular çeşit ayarlavlardır. Bu kiçik alet bile üç ayrı müendislik vazifesini köstere: yüzni şekillendirmek, parçalarnı uyğunlaştırmaq ve nişannı tutmaq. Royal Society: MOB/005.

Linzalı yol da devam etti. Con Dollondnıñ 1758 yılınıñ patenti crown ve flint degen eki cam çeşidinden yapılğan ahromatik obyektiv ile bağlıdır. Renklerni çeşitçe tarqatmaları hromatik hatanı qısmen bir-birinen telâfi etmege imkân bere. Kerekli tüzeltüv eki linzanıñ şekli ve hususiyetlerine bağlı; «ahromat» sözü bütün renk ya da bütün aberratsiyalarnıñ yoq olacağını vada etmey. Patent tarihı da Dollondnı bütün evelki fikirlerniñ tartışmasız tek müellifi yapmay. Science Museum: Dollondnıñ ahromatik borusı.

Demek, reflektor refraktornı ortadan qaldırmadı. Eki qurulış qıyınlıqnı malzeme, yüz şekli ve quruv arasında başqa türlü paylaştıra.

Ayna: madeni cilâlamaqmı, esasnı qaplamaqmı?

Nyutonnıñ ilk aynaları speculum degen baqır-qalay alaşmasından yapıla edi. Disk quyula, kerekli egrilikke qadar aşındırıla ve cilâlana edi. Egrilik demetni toplay; yüzniñ mikroskopik silliqligi kerekmegen saçılmanı azalta. Yalıñız parlaq bir maden çanağı yetmez. Alaşma gevrek ve tez qarara. Tekrar cilâlav qaytaruvnı tikley, amma optik yüzniñ ince şekline yañıdan tesir ete. Science Museum: ayna yapuv.

Başqa cevap — esas ve qaplamanıñ işini ayırmaq. Esas geometrik yüz olaraq şekillendirilip teşkerile, ince maden qatlamı ise qaytaruvnı temin ete. Science Museum kolleksiyasında Leon Foucaultnıñ 1857–1868 yıllarınen tarihlengen tecribe cam aynası bar; malzemeleri cam, kümüş ve platin olaraq qayd etilgen. Mühim fikir şudır: qaytarıcı yüz artık bütün ağır diskniñ özü olmaq zorunda degil. Science Museum: Foucault aynası.

Aynanıñ eki vazifesi: şekilni saqlamaq ve yarıqnı qaytarmaq

Bütün speculum diski

Cilâlanğan yüz de, bütün disk de baqır-qalay alaşmasıdır.

Esas üstünde qaplama

Esas şekilni saqlay; ince üst qatlam kerekli qaytaruvnı temin ete.

Şartlı kesikler. Qaplama mahsus qalın kösterilgen; qoruyıcı qatlamlar ve dayançlar tüşürilgen. Tarihiy misal: maden qaplamalı cam; zemane Webb misali: altınlı berilliy. Esas er vaqıt cam degil. Science Museum; NASA · Webb.

Qaplama ince şekil ve teşkerüv zaruretini yoq etmey: o esasnıñ şeklini tekrarlay. Esas ise vazifege köre saylana. Meselâ, Webb-de o berilliyden, infraqırmızı yarıq içün qaytarıcı qatlamı altındandır. İşlevden soñ segmentler suvuqta sınaldı, şekli tüzeltildi ve qaplamadan soñ tekrar teşkerildi. Bu belli bir professional tehnologiyadır, ev teleskopı içün umumiy «eñ yahşı malzeme» degil. NASA: Webb aynaları.

Foto gece soñunda ne qalğanını deñiştire

Tarih yalıñız obyektiv arqalı ilerilemedi. 1850 yılında Con Adams Whipple, William Cranch Bond ile beraber, Harvard refraktorında Veganıñ dagerrotipini aldı. Bu erken usulnı soñraki cam fotoplastinkalardan ayırmaq kerek. Umumiy deñişme — körülgen ve çizilgen şeyden saqlanğan yarıq qaydına keçüv edi. Harvard & Smithsonian: Great Refractor.

Fotoplastinkada yarıq ekspozitsiya boyunca assas qatlamnı deñiştire. Qaydnı başqa gece ile teñeştermek, tekrar ölçemek ve başqa araştırıcığa bermek mümkün. Amma teleskop resimni tutmalı: uzun ekspozitsiyada yıldız yer deñiştirse, noqta yerine iz çıqa. Şunıñ içün montirovka ve takipniñ doğrulığı yalıñız okulyar yanındaki qolaylıq degil, malümatnıñ sifatına ait bir qısım ola.

Harvard kolleksiyasındaki cam plastinkalar negativ olaraq saqlana: parlaq yıldızlar qara noqtalar kibi körüne. Demek, araştırıcı körgen resimniñ özünde malümat kodlav usulı bar. Onı kökniñ qurulışı olaraq tefsir etmezden evel qaydnıñ nasıl alınğanını bilmek kerek. Harvard Plate Stacks: malümatnıñ asıl taşıyıcıları.

Radio: köz körmegen signal

Radio alâqasındaki parazitlerni araştırğanda Karl Yanskiy şuvuldınıñ kökteki yoneliş ile bağlı bir qısmını ayırdı ve 1933 yılında neticelerini bildirdi. Astronomik alet alâqacılarnıñ «Qabulğa ne engel ola?» sualinden ösip çıqtı. Grote Reber 1937 yılında öz antennasını bitirdi. Bular çeşit basamaqlardır: kosmik signalnı tanımaq ve onı araştırmaq içün alet yapmaq. NRAO: Yanskiy arhivi; NRAO: vaqialar sırası.

Endi köz yerine alıcı elektronika çalışa. Antenna radio dalğalarını toplay, alıcı signalnı ayırıp çevire, qayd ise yonelişler ve vaqıtnı teñeştermege imkân bere. Radioteleskop ille çanaq degil: dipol antennaları da bar. Zayıf kök signalını yerli parazitten ayırmaq, ilk optikada kök tafsilâtını camnıñ nuqsanından ayırmaq qadar mühim ola. NRAO: radioteleskopnıñ parçaları.

Orbita: bazen borunı degil, yerni deñiştirmek kerek

Mükemmel optika da atmosfera yutqan şavlelenüvni qaytara almaz. Bu, teleskoplarnı ondan yuqarığa çıqarmaq sebeplerinden biridir. Orbital aletlerden evel yıldızlarnıñ ultramor közetişleri, başqa usullar ile beraber, raketalarnıñ qısqa suborbital uçuşlarında yapıla edi. 1968 yılı 7 dekabrde uçurılğan OAO-2 yıldızlarnıñ ultramorda uzun orbital ölçevinge imkân berdi. O, atmosferadan tış bütün közetişlerniñ başı degil edi ve Hubble-den çoq evel peyda oldı. NASA: OAO-2 tarihı.

Optika etrafındaki qurulış da deñişe. Quvet teminatı, malümat yollav ve yonelişni idare etüv sisteması kerek. Yıldız sensorları ve idare sistemaları OAO-2-ge nişannı tutmağa yardım etti: borunı yalıñız kosmosqa çıqarmaq yetmey edi. Teleskop signalnı toplay, ilmiy alet onı ölçey, platforma ise ekisine de çalışmağa imkân bere.

Dallanma · Deliller aqqındaİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

Körkem bir közetişni nasıl teşkermeli?

Okulyardaki leke ya da qayddaki tepe öz kelip çıqışını bildirmey. Ayrı sualler qoymaq faydalıdır: netice aynı kök vaqıtında tekrarlanamı? Kök ile beraber areket etemi? Alet ya da ayarlav deñişkende saqlanamı? Nişan olmağanda sistema nasıl fon bere? Optika ve radioda bu teşkerüvler er vaqıt bir türlü degil, amma menbanıñ hususiyetlerini ölçevniñ hususiyetlerinden ayırmağa mecbur ete. Bu — delil teşkerüv mantığı; mında yapılğan fizikiy tecribeniñ esabatı degil.

Bir tarih, bir qaç yol

Tarih — vazifelerniñ dallanması
  1. 1608Uzaq cisim → eki linzalı boru → etrafnı közden keçirüv.
  2. 1609–1610Kök tafsilâtı → yahşılaştırılğan borular ve tekrarlı qaydlar → Ay ve Yupiter yoldaşları.
  3. 1611Başqa okulyar geometriyası → Kepler şeması → ters resim ve keñirek körüv meydanı.
  4. 1668 / 1671Baş linzanıñ renk hatası → Nyutonnıñ reflektorı → sınuv yerine qaytuv.
  5. 1758Linzalı boruda renk hatası → Dollond patenti → eki cam çeşiti ile tüzeltüv.
  6. 1850 / 1857–1868Qayd ve malzeme → foto / qaplamalı aynalar → saqlanğan malümat ve ayrı qaytarıcı yüz.
  7. 1933 / 1937Kosmik radio şuvuldısı → Yanskiyniñ araştırması / Reberniñ antennası → yañı diapazon.
  8. 1968Atmosfera ultramornı qapa → orbital OAO-2 → atmosferadan yuqarıda uzun yıldız ölçevi.

Vaqialar arasındaki aralıqlar taqvim miqyasında degil. Bular bir-birini yoq etmegen çeşit yollarnıñ saylanğan basamaqlarıdır.

Teleskop tarihını daa da aydınlaşqan sualler sırası olaraq oqumaq mümkün. Linzalar uzaqnı körmege imkân berdi; başqa optika meydan ve renk sıñırlarını zayıflattı; yañı malzemeler yüzlerni yapmağa ve saqlamağa yardım etti; foto signalnı saqladı; radiotehnika başqa diapazonnı açtı; orbita atmosferanıñ engelinden ötmege imkân berdi.

Yañı teleskop — bütün ölçev zinciriniñ belli bir sıñırına cevaptır. Şunıñ içün eski qurulışlar taqvimge köre yoq olmay, «daa büyük büyütüv» ise bütün tarihni añlatmay. Bir alet içinde yarıqnıñ işini körmek içün «Teleskop nasıl çalışa?» yazısını oqumaq mümkün.