Eki uyğun linza boru içinde ne içün fokuslanmay bile
Linzalar ayrı tutulğanda keskin körüniş bere, amma boru cıyılğandan soñ bulanıqlıq yoq olğance hareketniñ soñuna barıp tirele. Optika uyğun ola bile; kerekli qarşılıqlı mevqi bu korpusnıñ hareket aralığından tışta qala.
Ögretici refraktornı cıymaq içün evelâ kerçek linzalarnıñ kerekli mevqileri ve mümkün hareket aralığı tapıla, soñ borular soñki uzunlıqqa kesile. Fokus mesafesi, plastik parçasınıñ uzunlığı ve linzalar arasındaki mesafe ayrı büyükliklerdir. Soñkisine tutquçlar ve sürülgen qısımlarnıñ örtüşüvi de tesir ete.
Bir belgelengen qurulışnı ve onıñ ölçülerini tam teşkerüv usulını baqıp çıqamız. Belgeler ve esaplamalarnı teşkerdik; bu aletni fizikiy cıymadıq ve sınamadıq. Parçalar yoq olsa da, sayılı misalni çezip, alet satın almadan ölçü cedvelini azırlamaq mümkün.
Bu ögretici boru Küneşni közlemek içün degil. Onı asla Küneşke doğrultmañız; tutuluv közlükleri böyle teleskopnı havfsız yapmay. Aşağıdaki teşkerüvler içün havfsız tarafta adiy, Küneş olmağan bir nişan kerek. NASA: optik aletlerniñ havfsızlığı.
Bir qurulış ve bir linza çiftligini saylaymız
Esas — University of Hawaiʻi fizika professorı Pui Lam’nıñ Simple PVC-pipe Telescope adlı, 2006 yılınıñ 25 avgustında yañartılğan talimatı. Onda optika cedveli, tutquç fotoları, sürülgen plastik borular ve kesüvden evel mesafeni teşkerüv bar. Eski fiyatlar ve tükân mal nomerleri bugünki teminat spetsifikatsiyası degil. Pui Lam: talimat, s. 2–5.
Bizim yol içün nominal fokusı +500 mm, diametri 50 mm olğan müsbet eki yanı qabarıq obyektiv ve fokusı +50 mm, diametri 38 mm olğan müsbet eki yanı qabarıq okulyar saylana. Obyektiv kerçek ara suretni yapa; okulyar onı daa büyük köşe altında baqmağa imkân bere. Bu, ters körünişli Kepler shemasıdır. Müellifniñ talimatında olğan menfiy −75 mm okulyar başqa mevqi talap ete; onı bu spetsifikatsiyağa qoşmaymız.
Bir sade obyektiv linzasınıñ renk ve başqa hataları bar. Bu cıyuv fokuslavnı, yönelişni, tutquçlarnı ve doğrultuvnı añlamağa yardım ete; keyfiyetli ahromatnı yasamaq ya da sınamaq yerine keçmey. Tüzetüvlerniñ farqı ahromatlar ve apohromatlar aqqındaki yazıda añlatılğan.
Taramaq · Optik esapİhtiyariy · keçip ketmek mümkün
Nominal +500 ve +50 mm ne bere
Avadaki ince linzalar ve sonsuz uzaq cisim içün, çıqış desteleri parallel olğanda:
d_(∞) = f_(o) + f_(e) = 550 mm, M = − (f_(o))/(f_(e)) = − 10.
d — teñ degerli optik müsteviler arasındaki mesafe, M — köşe büyütüvi. Menfiy işaret ters körünişni bildire. Formulalar qalınlıqnı, aberratsiyalarnı ya da qoşulğan suret doğrultıcısını esapqa almay. OpenStax: eki müsbet linza, res. 2.41 ve teñleme 2.40.
Aşağıda D=40 mm teşikli ög kâğıt diafragmanı açıqça qoşamız. O kirgen eksendeki desteni sıñırlağan apertura olsa, f_(o)/D = 12,5, bu 10 qatlıq ayarda çıqış közbebegi ise:
p = (D)/(∣M∣) = 4 mm.
Bu, nişannıñ sureti degil, köz yanında giriş aperturasınıñ suretidir. Optik unsurnıñ 50 mm diametri bu esapta 40 mm iş teşiginiñ yerine qoyulmay. Sayılar saylanğan sonsuz uzaq ayarına ait, er bir soñlu mesafege degil. Nikon: tesirli apertura ve çıqış közbebegi.
Parçalar cedveli oturuşlarnı ve teşiklerni de tasvir etmeli
Bu cedvelni sizde olğan ya da qullanmağa istegen belli parçalarnıñ uyğunlığını teşkermek içün qullanıñız. Qapaqlarnıñ beñzegeni olarnıñ bir-biriniñ yerine keçkenini teminlemey.
| Tüyün | Belgelengen esas ve kerekli teşkerüv |
|---|---|
| Obyektiv | Diametri 50 mm, nominal fokusı +500 mm eki yanı qabarıq toplayıcı linza. Fokusnı ve iş yüzlerine basmadan kenar oturuşını teşkeriñiz. |
| Okulyar | Diametri 38 mm, nominal fokusı +50 mm eki yanı qabarıq toplayıcı linza. Okulyar tutquçına uyğunlığını teşkeriñiz; diametr fokusnı belgilemey. |
| Tış boru | Menbada nominal 2″ SCH40; uzunlıq sınaq uyğunlaştırmasından soñ belgilenir. Kerçek iç ve tış diametrler kerek. |
| İç boru | Nominal 1½″ SCH40, sürtünme qatlamlarınen tış boru içinde sürüle. Hareketni, eksenlerniñ uyğunlığını ve örtüşüvni teşkeriñiz. |
| Ög tutquç | Müellif fotolarına köre 2″ boru içün açıq rezbalı tüyün, kâğıt ara qatlam ve yımşaq kenar tayanç. Linzanıñ qayd mevqisini boru ucundan ölçeñiz. |
| Obyektiv ara qatlamı | Müellifte iç diametr 1,8″=45,72 mm, tış diametr 2,2″=55,88 mm. Tış kenar tutquçta otura, borunıñ öz içine kirmesi şart degil. |
| Diafragma | Biz qoşqan 40 mm teşikli kâğıt maske, obyektivnen aynı eksende; tış çevresi ara qatlam oturuşına uyğun. Başqa teşiklerniñ bu desteni keçirgenini teşkeriñiz. |
| Arqa tutquç | Menbada rezbalı qapaqlı 1½″→1¼″ keçirgiç; iç dudaq okulyarnı qoymadan evel uyğunlaştırıla. Tayanç kenarnı, serbest teşikni ve linzanıñ eksen boyunca mevqisini teşkeriñiz. |
| Yönelticiler ve tayanç | Müellif dört sürtünme qatlamını köstere. Ayrı sağlam tayanç tış borunı tutmalı, iç borunı serbest avuştırmağa imkân bermeli. |
İlk talimat bu azır linzalarnıñ material markasını ve qaplamasını belgilemey. Renk hatalarını sayılarnen qıymetlendirmek içün belli parçalarnıñ hususiyetleri kerek; başqa camnıñ pasportını bu çiftlikke avtomatik ait etmek olmaz.
Ara qatlam ve rezbalı tutuv Pui Lam’nıñ fotolarına ve izaatına, s. 4–5 tayana. 40 mm maske biz qoşqan belli qısımdır; onı müellifke ait dep köstermeymiz. Ög qapaq, ara qatlamlar ya da qıyışlılıq ışıqnı linza diametrinden evel sıñırlay bile.
- Ög tutquç
- Biz qoşqan 40 mm teşikli diafragma
- Obyektiv: diametr 50 mm, f≈+500 mm
- Tış boru
- Sürtünmeli yönelticiler
- Sürülgen iç boru
- Okulyar: diametr 38 mm, f≈+50 mm
- Keçirgiç ve tutuv qapağı
Şartlı ayrılğan qurulış, oturuşlarnıñ ölçüli şkalası yoq. Esas — Pui Lam, s. 2–5; 40 mm diafragma biz qoşqan belli qısımdır. Cıyuv añlaşılsın dep unsurlar ayrılğan; bu şavle yolu ya da er bir boru keçirgiciniñ umumiy şekli degil.
Borunıñ nominal adı tam ölçev degil. Meselâ, Spears öz SCH40 cedvelinde 2″ içün tış diametrni 60,325 mm, orta iç diametrni 51,9938 mm dep bere; 1½″ içün uyğun degerler 48,26 ve 40,386 mm. Bu, bir-birine kirüvni ve yönelticiler kerek olğanını añlata. «50 mm» yazılı metrik boru ya da rastkelgen keçirgiç başqa ölçülerde ola bile. Belli çiftlikni ve oturuşlarnı ölçeñiz; körünişini tekrarlamaq içün ince borunıñ özünde rezba kesmeñiz. Spears: SCH40 cedveli, s. 75–76.
Evelâ soñki korpussız suretni tapıñız
Obyektivni sınaq tutquçında berkitip, aydınlatılğan, kontrastlı ve Küneş olmağan nişanğa doğrultıñız. Linza arqasında aq ya da yarım şeffaf kâğıtnı avuştırıp, eñ keskin kerçek suretni tapıñız. Suret kiçik ve solğun ola bile; ekranğa yandan baqıla, alet havflı derecede parlaq menbağa doğrultılmay.
Bu müstevi saylanğan nişan mesafesine aittir. Obyektiv fokusını yaqlaşık tapmaq içün müellif fokus mesafesinden 100 qattan daa uzaq cismini teklif ete: 500 mm linza içün bu 50 metrdan uzaq demek. Mesafe daa qısqa olsa, onı esapqa alıñız; tapılğan linza-kâğıt mesafesini sonsuz uzaq fokusı dep adlandırmañız. Pui Lam: azırlıq meşğalesi, s. 6.
Okulyarnı suret müstevisiniñ arqasına qoyıp, keskin baqış mevqisini tapıñız. Soñ kâğıtnı alıñız: o müstevini belgilemek içün edi, vizual teleskopnıñ daimiy qısmı degil. Linzalarnıñ yönelişlerini saqlap, er tutquçta linzağa nisbeten qımıldamağan bir belgi qoyuñız. Keskin körünişte bu belgiler arasındaki mesafeni qayd etiñiz. Soñki uyğunlaştırma kerçek keskin körünişke tayana, çünki ögretici linzanıñ pasport fokusı yaqlaşıq ola bile.
Taramaq · Soñlu nişan mesafesiİhtiyariy · keçip ketmek mümkün
10 m nişan ne içün daa 26,32 mm talap ete
İnce linza modelinde R — cisimden obyektivge, v — obyektivden kerçek suretke mesafe olsun. R > f_(o) içün:
(1)/(f_(o)) = (1)/(R) + (1)/(v), v = (f_(o)R)/(R − f_(o)), v − f_(o) = ((f_(o))^(2))/(R − f_(o)).
Okulyar parallel deste bersin içün onıñ ög fokusı bu müstevinen bir yerde olmalı: d(R) = v + f_(e). f_(o) = 500 mm ve R = 10 000 mm olğanda v ≈ 526,32 mm, d ≈ 576,32 mm. Sonsuz uzaq alına köre okulyarnı tahminen 26,32 mm tışqa avuştırmaq kerek. 5 metrde kerekli mesafe artıq tahminen 605,56 mm ola. OpenStax: ince linza teñlemesi.
Cisimniñ eksendeki noqtasından y yüksekliginde kirgen şavleniñ meyli y/R, obyektivden soñ ise y/R − y/f_(o) ola. v mesafesinde yüksekligi sıfır ola. Daa f_(e) uzaqtaki okulyar çıqış şavlelerini parallel yapa. Bu, kerekli avuştırmanıñ işaretini ve yönüni bağımsız teşkere; azır borunı özümiz ölçegenimizni añlatmay.
Sonsuz uzaq nişan
10 m uzaq nişan
O — Obyektiv; I — Ara suret; E — Okulyar
R — nişan mesafesi; v — O→I; d — O→E; Δ — sonsuz uzaq ayarından avuşma.
| R | v, mm | d, mm | Δ, mm | Aralıqtamı? |
|---|---|---|---|---|
| ∞ | 500,00 | 550,00 | 0,00 | Ebet |
| 50 m | 505,05 | 555,05 | 5,05 | Ebet |
| 10 m | 526,32 | 576,32 | 26,32 | Ebet |
| 5 m | 555,56 | 605,56 | 55,56 | Yoq |
Avada ince +500/+50 mm linzalar, 40 mm teşik, eksendeki cisim noqtası; mesafeler optik müstevilerden. Eki panelniñ şkalaları aynı, köndelen miqyas boylama miqyasqa köre büyütilgen. 10 m menba çerçiveden tışta, soldadır. Aberratsiyalar, qalınlıq ve difraktsiya esaplanmay. Cedvel yalnız şartlı 540–590 mm mehanik aralıqnı teşkere, fizikiy keçirgiclerni degil.
Linzalar arasındaki mesafeni bütün mehanik ölçülernen bağlañız
Kesüvden evel öz komplektiñiz içün şunı yazıñız: eñ uzaq ve eñ yaqın iş nişanları keskin körüngende tutquçtaki eki belgi arasındaki mesafeler; er belginiñ öz borusınıñ ucuna nisbeten mevqisi; sağlam örtüşüv aralığı; hareketniñ eki soñuna qadar pay. Bu ölçengen mesafeni d_(m) dep adlandıramız. Mesafeni boru ekseni boyunca, belgilerden keçken köndelen müsteviler arasında ölçeñiz. Tutquçlarnı soñ qullanacaq aynı cıyılğan alında ölçeñiz.
Qalın linzalarda mehanik qaydlar baş optik müstevilernen avtomatik aynı yerde olmay. Kesmek içün bu müsteviler tahmin etilmey: keskin körüniş ve sabit belgiler kerekli d_(m)-ni doğrudan-doğruya bere. Sayılı misalde belgi müstevilerini ince linza müstevilerinen aynı yerde dep ayrıca faraz etemiz; şunıñ içün d_(m)-ni esaplanğan d ile teñeştermek mümkün.
İlk talimattaki foto yazıları esas boru içün tahminen 290 mm, iç boru içün 260 mm bere. Müellif evelâ linzalarnıñ iş mevqisini tapmağa emir ete. Demek, bu sayılar onıñ nümünesini tasvir ete; öz ölçü cedveliñizniñ yerine keçmemeli.
Eki borunıñ uzunlıqlarını ve saylanğan belgilerniñ işaretli çıquvlarını toplañız, soñ örtüşüvni çıqarıñız: belgiler arasındaki mehanik mesafe böyle tapıla. Örtüşüv az olsa, mesafe büyük ola. Yaqın nişanğa ayar uzaq nişanğa fokuslav imkânını yoq etmesin dep kerekli hareketniñ eki soñunı da teşkeriñiz.
Mm ile şartlı ölçü misali: L_A=330, L_B=300, e_o=e_e=+30, q=140, d_m=550. Yatıq koordinatalar modelnen uyğun; köndelen ölçüler ve divar qalınlıqları şartlıdır. Çıquvlar misal içün berilgen, seriyalı tutquçlarda ölçenmegen. Qırmızı belgiler tutquçtaki qayd müstevileridir; yalnız bu misalde olar ince linzalarnen aynı yerdedir. Müsbet e tışqa baqa; içke kirgen müstevi içün menfiy e kerek.
Taramaq · Uzunlıq esabıİhtiyariy · keçip ketmek mümkün
Kesüv planını ve hareket payını sayılarnen teşkerüv
Borularnıñ uzunlıqları L_(A) ve L_(B), örtüşüvi q olsun. Saylanğan ög belgi müstevisiniñ ög boru ucundan çıquvı e_(o), arqa belgi müstevisiniñ arqa uçtan çıquvı e_(e) olsun. Ekisi de tışqa müsbet; içke kirgen müsteviniñ çıquvı menfiydir. Ölçengen mehanik qaydlar içün geometriya şunı bere:
d_(m) = L_(A) + L_(B) − q + e_(o) + e_(e).
Şartlı uyğun misal: L_(A) = 330 mm, L_(B) = 300 mm, e_(o) = e_(e) = 30 mm. Bular ögretici esap içün berilgen sayılar, Pui Lam keçirgicleriniñ ölçevleri degil; belgi müstevileri mında ince linzalarnen aynı yerde dep alınğan. Uyğun örtüşüv 100–150 mm olsa:
d_(m) = 690 mm − q, 540 mm ≤ d_(m) ≤ 590 mm.
Sonsuz uzaq içün q=140 mm; 10 m nişan içün tahminen 113,68 mm kerek. Ekisi de aralıq içindedir. 5 m içün q≈84,44 mm kerek, bu saylanğan sıñırdan az: bu qurulış o nişanğa fokuslanmay. Yalnız keskinlik içün borunı izin berilgen örtüşüvden daa uzaqqa çıqarmañız.
Misalde nominal uzaq fokusdan 10 mm içke, 10 m mevqisinden tahminen 13,68 mm tışqa hareket payı bar. Bu, berilgen sayılarnıñ payı; linza hatasınıñ izni ya da mehanik sağlamlıq teminatı degil. Tutquç belgileri başqa yerde olsa, öz işaretli çıquvlarıñıznı ve keskin surette ölçengen d_(m)-ni qoyuñız; örtüşüv aralığını kesüvden evel sınaq maketinde saylap teşkeriñiz. Er kerekli büyükligniñ teñlemede yeri bar, o fotodan çıqqan gizli faraz olaraq qalmay.
Tutquçlar optikanı tutmalı, yönelticiler fokuslavğa izin bermeli
Evelâ boş plastik qısımlar ve ara qatlamlarnı azırlañız: deñiştirüv ve kesüv optikanı qoymadan evel yapıla, soñ sivri kenarlar ve talaş temizlene. Obyektiv teşikten tüşmesin dep kenarı uyğun yerge ve yımşaq tayançqa oturtıla; ara qatlam ve qapaq iş yüzlerini küçlü qısmadan onı tuta. Okulyar da keçirgiç içinde serbest sallanmaq yerine kenarınen tayanmalı. İlk talimattaki ayrılğan parçalarğa, s. 4 baqıñız.
Sürtünme qatlamlarını iç boru etrafına qoyuñız: eksen yanğa tüşmesin, amma hareket tüzgün qalsın. Soñki toqtatıcılar qoyulmadan evel kerekli tam hareketni teşkeriñiz. Qatlamlar, kâğıt astar ve er qoşulğan qat radial boşluqnı azayta; bunıñ episi kerçek oturuş teşkerüvine kire.
Yan yarıqlarnıñ qapalılığı ve mat qaranlıq iç yüz artıq ışıqnı azaytmağa yardım ete. Menbadaki borular artıq qaradır; sabit qaranlıq kâğıt astar qoşsañız, o soyulmamalı, iş teşigini darlaştırmamalı ve yönelticilerge mani olmamalı. Böyle yüzler linzanıñ renk aberratsiyasını tüzetmey. Korpusnıñ çet ışıq menbalarını kesüv vazifesini Edmund Optics: korpus ve montaj añlata.
Masa üstündeki sınaq baqışı içün tış borunı eki yımşaq yuvağa qoyıp, yuvarlanmasını toqtatıñız; iç qısımnı qımıldavlı qaldırıñız. Bu, müellif aletine qoşulğan teklif, özümiz fizikiy sınap çıqqan tutquç degil. Fokuslayıcığa yengil tiyüvden soñ doğrultuv belgisizce yoq olmamalı. Tayanç sürülse ya da boru belli şekilde sallansa, evelâ onı tüzetiñiz; titreşken surette optik keskinlikni emniyetli qıymetlendirmek olmaz. Masadan tış iş içün belli korpusnı esapqa alğan, sağlam tayançqa uyğun berkitüv kerek.
Bir belginiñ bir qaç sebebi ola bile — sıra ile teşkeriñiz
| Belgi | Ayrı teşkerüv | Soñraki adım |
|---|---|---|
| Ekranda suret yoq | Okulyarnı alıñız; yönni, nişan aydınlatmasını ve obyektiv işaretini teşkeriñiz | Bütün borunı deñiştirmeden evel korpustan tışta kerçek suretni tapıñız |
| Keskinlik hareketniñ soñunace yahşılaşa | Ölçengen kerekli dₘ-ni mehanik aralıqnen teñeşteriñiz; nişan R mesafesini esapqa alıñız | Kerekli örtüşüvni saqlap uzunlıq esabını tüzetiñiz |
| İç boru aylandırılğanda suret qımılday | Kenar oturuşlarını, qatlamlarnı ve eksen uyğunlığını teşkeriñiz | Optikanı qıymetlendirmeden evel boşluqnı ya da qıyışlılıqnı yoq etiñiz |
| Fokuslavdan soñ renkli kenarlar qala | Merkezde ayrı renklerniñ keskinligini teñeşteriñiz | Bir linzalı obyektivniñ sıñırlarını hatırlañız; artıq hareket onı ahromat yapmay |
| Merkez keskin, kenarlar yaramay | Aynı tafsilâtnı merkezde ve kenarda teñeşteriñiz | Eksenden tış hatalarnı umumiy defokusdan ayırıñız |
| Az meydan körüne ya da kenar qarara | Közüñizni avuştırıp, serbest teşiklerni ve merkezlevni teşkeriñiz | Köz mevqisini korpus kesmesinden ayırıñız; meydannı yalnız D/f-den çıqarmañız |
| Aydın perde ya da parıldav | Nişannı qapatmadan yan ışıqnı kölgege alıñız | Yarıqlarnı ve parlaq iç yerlerni teşkeriñiz |
| Suret titreşe | Boruğa tiymeden baqıñız, tayançnı ayrı teşkeriñiz | Keskinlik aqqında neticeden evel mehanikanı sabitleñiz |
| Yazı ters körüne | Bütün nişannıñ yönelişini teñeşteriñiz | Eki müsbet linza içün bu beklenilgen hususiyet, cıyuv nuqsanı degil |
Cedvel belli mahsulğa uzaqtan teşhis degil, teşkerüv sırasını bere. Optik printsip ve renk tüzetüviniñ sıñırları evelki yazılarğa tayana; mehanik adımlar teşkerilgen oturuşlarğa, linzalarnı rastkele küçlü qısmadan qullanıla.
Ögrenüv neticesi — ne işlegenini añlatmaq
Bir kontrastlı nişandan başlañız: onıñ suretini kâğıtta tapıñız, okulyarnen baqışnı qaytarıñız, yönelişni ve fokuslav mevqisini qayd etiñiz. Başqa belli mesafede tekrarlap, kerekli avuştırmanıñ yönüni esapnen teñeşteriñiz. Neticege sızğıç, linzalar ve doğrultuv usulı bermegen doğrulıqnı ait etmeñiz.
Kök içün böyle sade alet parlaq nesnelerni közlevge ögretici adım ola bile, amma belli tafsilât ya da keyfiyetni teminlemeymiz. Evelâ emniyetli tutuv ve añlaşılğan doğrultuv kerek. Artıq büyütüv apertura, tüzetüv ve sağlamlıq yerine keçmey.
Endi kesilgen uzunlıqlar ne içün fokuslar toplamına teñ olmağanını, yaqın nişan ne içün daa çoq çıqaruv istegenini ve borudaki aynı yazı ne içün uyğun oturuşnı teminlemegenini añlatmaq mümkün. Linza işaretlerini Galiley ve Kepler shemalarınıñ teñeşterilmesinde, doğrulıq ve qaplamalarnı ise optika imalatı aqqındaki yazıda tekrarlañız. Kursnıñ soñraki ailesi ışıqnı baş ayna ile toplay — Newton reflektorları.