Okulyar ne içün yıldızdan yanğa baqa
Bir insan borunı yıldızğa doğrulttı, amma yandaki kiçik okulyardan baqa. Okulyarnıñ ögünde büyük linza yoq. Işıq bu burulışnı nasıl tapa ve boru içine teşikniñ bir qısmını qapatqan cisimni ne içün qoyalar?
Nyuton reflektorında büyük çuqur baş küzgü ışıqnı toplay ve suretni yapa; kiçik yassı ekinci küzgü ise endi toplana turğan desteni yandaki fokuslayıcığa bura. Ekinci küzgü suretke erişmekni mümkün ete, baş küzgüniñ toplav işini öz üstüne almay. Farqnı añlamaq içün evelâ kiçik küzgüsiz teleskopnı tasavur eteyik. Arizona universiteti: yassı burucılı küzgü, slayd 13-39.
Işıq yolunı, parçalarnıñ nasıl yasalğanını ve yanlış fokus mevqisini bozuq betten ayırğan teşkerüvlerni baqıp çıqamız. Aşağıdaki sayılı teleskop — şartlı kompyuter modeli; biz onı fizikiy cıymadıq ve sınamadıq.
Küzgü evelâ metalden edi
XVII asırda sade linza ayrı renklerni ayrı mesafelerde toplay edi. Nyuton bunıñ onı qaytaruvğa nasıl alıp kelgenini añlattı: ayrı renkler aynı geometrik qaytaruv qanunına boysuna. O, metalni cilâlav ve kerekli şekilni berüvniñ qıyınlığını da qayd etti. Nyutonnıñ öz metni, yapraq 461v–462r.
Onıñ birinci reflektorı 1668 yılına aittir; Royal Society-de saqlanğan alet — 1671 yılındaki ekinci model. Onda bir-birine kirgen karton borular ve ağaç küreli tayav bar. Saqlanğan teleskopnıñ er bir fotosına birinci tecribeniñ tarihını bermek doğru degil. Mal sahibi cemiyetniñ katalogı, MOB/005.
Tarihiy bet de bugünkinen bir degil. Optika kitabında Nyuton küre boyu işlenilgen çuqur metalni ve tekrar cilâlavnı talap etken qararmasını tasvir ete. Bugünki parabola şekilli cam küzgü ve onıñ ince ög qaplaması başqa tehnologik çezimdir. Eski tasvir ev şartlarında havfsız metal eritüv talimatı degil. Nyuton, Optika, I kitap, I qısım, s. 75–77.
Küzgüler baş qaytarıcınıñ renkli fokus hatasını yoq etti, amma bütün optik hatalarnı degil. Linzalı okulyar ve tüzeticilerniñ öz renk hataları ola bile; linzalı obyektivlerni de soñra bayağı tüzetmege ögrendiler. Bu, ahromatlar aqqındaki yazıda añlatılğan.
Suretniñ qayda olacağını baş küzgü endi belgiley
Yıldız pek uzaq olğanı içün onıñ destesi teleskop yanında degerlik paralleldir. Nurlar borunıñ arqa ucuna yetip, baş küzgüniñ çuqur ög betinden qayta. Betniñ egimi ortadan çetke deñişe: er bölge öz nurunı suretke doğru yollay.
İdeal paraboloidde eksen boyu parallel deste tam bir noqtada toplana. Bu, parabolanı aylandırıp alınğan üç ölçüli bettir. Küreniñ şekli sadedir, amma sonsuz uzaq yıldızdan kelgen çet ve eksen yanındaki nurlarınıñ bir ortaq fokusı yoq: küreviy aberratsiya peyda ola. Nuqsannıñ büyükligi apertura ve fokus nisbetine bağlı; «Nyuton teleskopı» adı baş küzgüniñ parabola şekilli olğanını özü teminlemey. Arizona: parabolanıñ hususiyetleri, slayd 46.
Ekinci küzgüsiz kerçek suret baş küzgüniñ ögünde, borunıñ açıq qısmı içinde olur edi. Adiy havfsız nişan içün bu müstevige kâğıt ekran qoymaq mümkün, amma baş ya da kamera kirgen ışıqnı qapatar edi. Desteni yanğa çıqaruv yolu kerek. Kerçek suret añlamı fokus ve okulyar aqqındaki yazıda añlatılğan.
Taramaq · Bet geometriyasıİhtiyariy · keçip ketmek mümkün
Tam fokusnı tek çızmaq degil, nasıl teşkermek mümkün
x eksenini kirgen ışıq boyu saylayıq; baş küzgüniñ töpesi V = (f,0,0), kelecekteki burulmağan fokusı F = (0,0,0) olsun. Bütün koordinatlar millimetrdedir. Bet:
x=f-\frac{y^2+z^2}{4f},\qquad \mathbf n=\left(1,\frac{y}{2f},\frac{z}{2f}\right).
n — normal vektorı, onıñ uzunlığı bir olmaq mecburiy degil. Kirgen nurnıñ birlik yönelişi i olsa, qaytqan nurnıñ yönelişi r:
\mathbf r=\mathbf i-2\frac{\mathbf i\cdot\mathbf n}{\mathbf n\cdot\mathbf n}\mathbf n.
Bu, teñ köşeler qanunınıñ vektor şeklidir: urunma boyunca qısım saqlana, normal boyunca qısım işaretini deñiştire. f = 600 ve eksendeki giriş \mathbf i=(1,0,0) olğanda er açıq nur F-ke doğru kete. Bağımsız teşkerüvimiz — x = − 100 müstevisinden küzgüdeki M noqtasına, soñ F-ke barğan yol uzunlığı:
∣MF∣ = 2f − x, (x + 100) + ∣MF∣ = 2f + 100 = 1300 mm.
O, tek çızılğan çet nurları içün degil, bütün zonalar içün birdir. Parabolanıñ töpe yanında egriligi 1/(2f); demek, töpedeki egrilik radiusı R = 2f = 1200 mm. Bu, bütün parabolik bet bir küreniñ qısmı degeni degil. İlk menbada bet ve R/F bağı.
Qıyas içün, töpesi aynı ve R=1200 mm olğan küre 70 mm yükseklikteki eksenge parallel nurnı sıfır yerine x ≈ 1.02345 mm-ge yollay. Nur eksenni küzgüge daa yaqın kese. Bu, geometrik küreviy aberratsiya esabı, kerçek malnıñ ölçelgen keyfiyeti degil.
Kiçik küzgü toplanmanı degil, yolnı deñiştire
Qaytqan desteniñ yoluna baş eksenge 45° köşede yassı qaytarıcı qoyayıq. O, desteni degerlik 90° burıp, yandaki teşikke yollay. Dalğa cebesi endi toplana; ideal müstevi bütün geometriyanı tek başqa mevqige bura. Stellafane: ekinci küzgüniñ vazifesi.
Misalde baş küzgüniñ diametri 150 mm, fokus mesafesi 600 mm: f/D=4, ya da f/4. Baş küzgü töpesinden ekinci küzgü ortasına eksen boyu 450 mm, ondan çıqış fokusına 150 mm bar. Borunıñ iç divarı eksenden 90 mm uzaqta, demek fokus ondan 60 mm tışqa çıqa. Oña tıştan erişmek mümkün, amma bu azır fokuslayıcınıñ ölçüsi degil: divar qalınlığı, oturuş, hareket aralığı ve sensor ya da okulyar fokus müstevisiniñ mevqisi de esapqa alına.
Ekinci küzgü ekseriyetle ellips şekillidir: egilgen ellips eksendeki deste içün degerlik tögerek proektsiya bere. Ölçüsi eñ uzun diametrnen degil, kiçik eksennen aytıla. Pek büyük olsa artıq ışıqnı qapata; pek kiçik olsa toplanğan konusnıñ ya da aydınlanğan meydannıñ bir qısmını kese. Kerekli ölçü fokus mevqisinen beraber tapıla; onı kiçik «örümçikniñ» körünişine baqıp ayrı saylamaylar. Stellafane: ekinci küzgüniñ ölçüsi.
Yassı küzgü endi toplana turğan demetni bura
Oq üstündeki yıldız · α=0
Oqtan çetteki yıldız · α=0,01 rad
Şartlı D=150, f=600 mm; yassı küzgüniñ kiçik oqı 48 mm, düzlemi x+y=150. x ve y miqyasları bir; qaytarıcı bet artındaki cam şematik. Çiziqler — altı açıq nurnıñ tam geometrik yolları; ortadaki tutılğan nur çızılmağan. Tutquç, difraktsiya ve atmosfera yoq. Fokus y=150 mm, divar y=90 mm.
Fokus çevresini sayılar ile büyütüv: y=150 mm-de x koordinatı
| x=600-de y, mm | Oqta, mm | Oqtan çette, mm |
|---|---|---|
| -70 | 150.000 | 143.931 |
| -50 | 150.000 | 143.963 |
| -30 | 150.000 | 143.986 |
| 30 | 150.000 | 143.992 |
| 50 | 150.000 | 143.974 |
| 70 | 150.000 | 143.945 |
Bu, yıldıznıñ tam lekesi degil, meridional kesittir. Ekinci sütunda bütün nurlar bir yerde; üçüncisinde aralıq yaklaşık 0,060 mm, boru miqyasında körünmey.
Taramaq · Yolnı buruvİhtiyariy · keçip ketmek mümkün
Fokus ne içün (150; 150) noqtasına kele
Kesitte kiçik küzgüniñ müstevisi x + y = 150 ile berilgen. F = (0,0) noqtasını bu doğruğa nisbeten qaytarsaq, F′ = (150,150) çıqa. Qaytarıcınıñ ortası C = (150,0), demek eksendeki parçalar:
VC = 600 − 150 = 450 mm, CF′ = 150 mm.
Deste burulğanı içün optik fokus mesafesi 450 mm olmadı. Bu modelde 48 mm kiçik eksenge 48√(2) ≈ 67.88 mm büyük eksen uyğun kele. Er qıya nurnıñ soñlu ellips içine tüşkeni de teşkerile. Sonsuz matematik müstevi kerçek küzgüniñ yerine keçalmay.
Resimde ortadaki eksen nurı yoq: o, baş küzgüge yetmeden evel ışıq keçirmegen ekinci küzgüge rastkelir edi. Tek açıq zonalar kösterilgen. İnce yardımcı eksenler ışıq küzgüden keçkenini bildirmey.
Meydan çetindeki yıldıznıñ ne içün quyruğı ola bile
Yandaki yıldız da degerlik parallel deste yollay, amma eksenge köşe altında. Paraboloid eksendeki desteni tam toplay; bu, bütün meydanda ideal suret vaadesi degil. Koma eksenden çetteki yıldız suretini asimmetrik yapa. Tek fokusnı deñiştirmek bu nurlarnıñ episini bir noqtada toplamay; astigmatizm ve meydan egriligi de tesir ete bile. Arizona: paraboloidniñ eksenden tış sıñırları.
Aynı shemanıñ ekinci panelinde köşe 0,01 rad, yaklaşık 0,573°. Cedvel fokus çevresini sayılar ile büyüte: altı meridional nur ayrı x koordinatlarına tüşe, aralıq yaklaşık 0,060 mm. Bu, tam geometrik esapnıñ kesiti; bütün üç ölçüli leke, difraktsiya ya da yıldız fotosı degil. Keniş sensor bu hatalar daa körüngen bölgelerni ala bile; uyğun tüzetici öz optikasını ve mesafe şartlarını qoşa.
Qapatuv başka mehanizmdir. Ekinci küzgü ve tayavlar aperturanıñ bir qısmını ala; açıq közbebeginiñ çetleri difraktsiya suretini belgiley. İnce qanatlar küzgüni tuta, amma parlaq yıldızlar çevresinde şavleler yapa bile. Bu, koma da, baş küzgüdeki sızıq da degil. Tayavlar proektsiyada ince ve aynı zamanda qattı olmalı. Stellafane: tayavlar ve difraktsiya.
Taramaq · Işıq esabıİhtiyariy · keçip ketmek mümkün
Diametrniñ 32%-i alanıñ 32%-i yoq ola degeni degil
Tögerek baş küzgü D=150 mm, ekinci küzgüniñ tögerek proektsiyası d=48 mm olsa, açıq geometrik alan payı:
(A_(open))/(A_(primary)) = 1 − (((d)/(D)))^(2) = 1 − (0.32)^(2) = 0.8976.
Ekinci küzgüniñ özü alanıñ 32%-ini degil, 10,24%-ini qapata. Şartlı olaraq, eki qaytaruvnıñ da koeffitsiyenti 0,90 olsa, bu eki qaytaruv ve bu qapatuvdan soñ quvet payı:
T = 0.8976 × 0.90 × 0.90 = 0.727056 ≈ 72.7%.
Eki qaytaruv çarpıla, çünki er biri evelki quvetniñ öz payını ilerilete. Stellafane: küzgülerde ardışıq ğayıplar. 90% misal içün saylandı, ölçelmedi; qanatlar, meydan, saçılma, okulyar ve detektor esapqa alınmadı.
D−d=102 mm-ni bütün ayıruv formulalarına «yañı diametr» dep qoyma. Alqa şekilli közbebeginiñ tış ölçüsi 150 mm ve öz difraktsiya sureti bar. Alanlarnıñ teñligi onı daa kiçik dolu tögerekke teñ yapmay. Apertura ve suret arasındaki bağnıñ sıñırları ayıruv ve signal aqqındaki yazıda añlatılğan.
Qaysı parçalarnı yasamaq ve tutmaq kerek
Bugünki küzgü işi şekilni saqlağan negiz ve ışıqnı qaytarğan ince qaplama arasında böle. Borosilikat cam adiy levha camdan az kenişley; bu, temperatura deñişkende yardım ete, amma camnıñ adı cilâlav doğrulığını tasdiqlamay. Tipik qaplama — vakuumda qoyulğan alüminiy ve qoruyıcı qatlam; belli terkibini ve spektrini yapıcı belgiley. Stellafane: negiz ve qaplama.
Qaplama ög optik bette olmalı. Ev küzgüsinde qaplama cam artında olsa, ışıq evelâ negizden keçe; sınuv, dispersiya ve artıq qaytaruvlar qoşula. Böyle parça teleskopnıñ yassı küzgüsine teñ degerli almaşma degil. Metal üstündeki ince qoruyıcı dielektrik, arqa qaplamanıñ ögündeki qalın camnen bir şey degil. Edmund: birinci ve ekinci betler.
Baş küzgü içün sıra: azırlama → egrilikni yasav → ince taşlav ve cilâlav → şekilni teşkerüv ve tüzetüv → qaplama → tutquç. Er basamaqta ayrı hususiyet teşkerile: parıltı az saçılmanı köstere, amma doğru paraboloidni özü isbatlamay. Küzgüniñ tafsilâtlı yasaluvı ve sınavı ayrı añlatuvnı talap ete; mında esas — şekilni tüzetmek yerine qaplama sipariş etmemek. Stellafane: küzgü yasav ve teşkerüv sırası.
Ögdeki delikten arqa qasnaqqa
- Ög alqa
- Tutquç ve ekinci küzgü
- Boru ve fokuslayıcı
- Baş küzgü: ög qaplama
- Tayavlar ve ayarlav
Ölçü miqyası ve nurları olmağan cıyuv şeması. Parçalar oquv içün ayrılğan; küzgü qaytarıcı betine tayanmamalı. Qasnaqlar negizni tuta, ava yolunı açıq saqlay ve egilmege imkân bere. Tayav noqtalarınıñ sayısı küzgüniñ diametrine ve qalınlığına bağlı.
Stellafane proyektinde arqa tutquç fanera, boltlar ve yaylardan yapıla: yaylar kerilmeni saqlay, boltlar egilmeni ayarlay. Örümçikniñ ince metal qanatları kirgen ışıq qarşısına qırınen çevrile, kerekli yönlerde qattılıqnı saqlay. Parçanıñ maddesi küzgüge beñzegeni içün degil, yüküne köre saylana.
Yerleştirme vaqtında evelâ baş küzgü, boru ve kerekli tış fokus uyğunlaştırıla; soñ tutquç, ekinci küzgü ve fokuslayıcı sınap yerleştirile. Bu proyektte arqa tutquçnı soñki birkitüvden evel optik mevqini teşkermek içün boru boyu sürmek mümkün. Sınap yerleştirilgenden soñ bütün tüyünler işançlı birkitilmeli; tek ondan soñ ince kollimatsiya yapıla. Sınav mevqisi birkitilmegen optikanı egmege izin bermey.
| Tüyün | Ne içün kerek | Cıyuvdan soñ ne teşkerile |
|---|---|---|
| Baş küzgüniñ arqa tutquçı | Ağırlıqnı müim egilmesiz tuta ve egilüv ayarını bere | Doğrultqanda mevqi saqlana; ava yolu açıq; qaytarıcı betke basım yoq |
| Örümçik ve ekinci küzgü tutquçı | Yassı qaytarıcını fokuslayıcı ögünde tuta | Qattılıq, mevqi/egilme ayarı ve işançlı tutuv |
| Fokuslayıcı | Okulyar ya da sensornı kerekli müstevige köçüre | Mümkün hareket aralığı ve iş ağırlığında qıyışmav |
| Boru ve çet ışıqnı toqtatuv | Qarşılıqlı mevqilerni saqlay, artıq aydınlıqnı sıñırlay | Alqalar ya da iç çıqıntılar iş destesini ve meydannı kesmey |
| Ava yolu | Küzgünü etraf temperaturasına yaqınlaştıra | Ava keçüvi açıq; vaqıtnen keskinlik deñişüvi fokuslayıcı hareketinden ayrı baqıla |
Tutquç maddeleri, ayarı ve ava almaşuvınıñ vazifesi Stellafane qurulışında, fokuslayıcı yüksekliginiñ ekinci küzgü ve meydannen bağı ise boru proyektinde añlatılğan. Bu, vazifeler cedveli, namalüm parçalarnıñ sızması degil. Büyük ince küzgüge kiçik qalın küzgüden başqa tayav sistemi kerek ola bile; vint sayısı egilüv esabınıñ yerine keçmey.
Ayar yönelişni, sıquv ise şekilni deñiştire
Evelâ ekinci küzgü fokuslayıcı astına qoyula; soñ fokuslayıcı ekseni onıñ üstünden baş küzgü ortasına doğrultıla; soñ baş küzgüni egip, optik ekseni kerekli çıqışqa qaytarıla. Bir tüyün deñişken soñ evelki basamaqnı tekrarlamaq kerek ola bile. Stellafane: kollimatsiya sırası.
Bular üç ayrı vazifedir. Orta qaytaruvnıñ güzel körüngeni bütün meydan aydınlanğanını isbatlamay; bir lazer lekesiniñ qaytuvı da bütün parçalarnıñ doğru mevqisini tasdiqlamay. Kerçek tez (f/D nisbeti kiçik) Nyuton teleskopında ekinci küzgüniñ hesaplı köçmesi ola bile; geometriyanı esapqa almadan er körüngen çerçiveniñ bir merkezli olmasını talap etmek yanlıştır. Esaplı köçme misali: Sky-Watcher Quattro, s. 8.
Ekinci küzgüni egmek çıqış fokusunı köçüre
Yassı küzgü: 45°
Yassı küzgü: 46°
Aynı şartlı teleskop. Yatıq miqyas tik miqyasqa nisbeten 6,36 kere büyütülgen, eki panelde de bir; kesik çiziq — geometrik oq, nur degil. 1° egilmede (150; 150) yerine F′=(144,765; 149,909) mm ola. Bu, ideal yassı küzgü ile fokusnıñ köçüvidir; egilgen baş küzgü komasınıñ modeli ya da yıldız sınavınıñ fotosı degil.
Bu modelde kiçik yassı küzgüni 1° egmek orta geometrik eksen yönelişini 2° deñiştire ve fokusnı yaklaşık 5,235 mm yanğa köçüre. İdeal baş küzgü eksende qala: yassı küzgü onıñ noqta fokusunı bozmadı, tek fokuslayıcı ekseninden uzaqlaştırdı. Baş küzgüni egip, sensornı paraboloidniñ eksenden çetteki meydanına baqtırmaq — mümkün aberratsiyaları olğan başqa vazife. Çızılğan qıyas yıldız sınavınıñ fotosı degil.
Tutquçnıñ artıq basımı optik şekilni kerçekten deñiştire bile. Bulanıqlıqnı yoq etmek içün tutuv parçalarını sıqmaq olmaz: qattı sıquv yañı hata yarata. Şekilni bozmadan tutuv ve egilme ayarı ayrı teşkerile; ekinci küzgü baş küzgüge tüşip ketalmamalı. Stellafane: sıqmadan tutuv.
Yaramay suretniñ sebebini ayrı teşkermek kerek
| Baqılğan al | Mümkün izaat | Sebeplerni ayırğan teşkerüv |
|---|---|---|
| Keskinlik soñuna qadar yaxşılaşa, amma fokus yoq | Kerekli müstevi fokuslayıcı hareketinden tışta | Fokus, oturuş ve sensor mevqilerini qıyasla; küzgüni tekrar taşlamaqtan başlama |
| Orta keskin, çet yıldızları sozıq | Eksenden çetteki hatalar; sade paraboloidde hususan koma | Ayarnı deñiştirmeden aynı yıldıznı ortada ve çet yanında qıyasla |
| Aydınlıq tüşe ya da asimmetrik | Ekinci küzgü, mevqisi ya da çıqıntı meydannı kese | İş fokus müstevisinden körüngen aperturanı ve yol geometriyasını teşker |
| Kamera ağırlığında keskinlik ve mevqi deñişe | Fokuslayıcı ya da bağlantı egile | Parçalarnıñ mevqisini iş ağırlığınen ve ondan azat alda qıyasla |
| Suvuğanda suret deñişe | Optika ya da avada temperatura deñişüvi; atmosfera da deñişe | Vaqıt içinde fokus ve şartlarnı yazıp tekrarla; bir sebep isbatlandı dep aytma |
Bular bir alâmetten qoyulğan teşhis degil, iş faraziyeleridir. Kollimatsiya, fokuslav ve betni teşkerüv ayrı suallerge cevap bere. Geometrik modelimizde sıcaklıq aqıntıları, sensor şamatası ya da kerçek atmosfera yoq; demek o, közlevde bular yoqlığını tasdiqlay almay.
Köznen baqmaq içün uyğun okulyar, çıqış közbebeginiñ mevqisi ve turaqlı doğrultuv kerek. Foto içün sensor tam fokus müstevisinde, kerekli aydınlanğan meydan, qattılıq ve ekspozitsiya boyu izlev kerek. Aynı küzgü sheması er boru ve qurğucnıñ eki vazifege de yarağanını teminlemey.
Endi yandaki okulyarnıñ sebebi añlaşıldı: baş küzgü suretni yapa, yassı küzgü oña erişmekni bere, mehanika qarşılıqlı mevqilerni saqlay. Küzgü yasavğa ya da Dobson qurğucında boru cıyuvğa keçmeden evel kâğıtta mümkün teşkerüvni yap: baş küzgüni, burulmağan fokusnı, ekinci küzgüni ve tıştaki fokusnı belgile. Qaysı nurlar qapatılğanını ve sensor qayda olmalı olğanını köster. Bunıñ içün parça satın almaq ya da teleskoptan baqmaq kerek degil.