Parlaqlıq ve şeffaflıq keskin resimni temin etmey

Ev aynası betiñizni yahşı köstere. Ne içün ondan teleskopqa bir daire kesip almağa olmaz? Meseleñi añlamaq içün zayıf yıldıznı köz ögüne ketiriñiz: bütün aperturadan kelgen ışıq bir yer yanında uyğunlaşqan resim yapmalı, bir qaç yer deñiştirgen parıltı degil.

Adetiy art yüzlü aynada esas qaytarıcı qatlam camnıñ artında yata. Işıqnıñ bir qısmı daa ög sıñırdan qayta; başqa qısmı camdan keçe, metaldan qayta ve camdan keri keçe. Parazit ekinci resim çıqmaq imkânı doğa; camnıñ birçeşit olmaması ve dispersiyası da meseleğe qoşula. Doğru ayna optikasında sıq ög yüzlü ayna qullanıla: qaytarıcı qatlam ışıq kelgen tarafta yerleşe. Edmund Optics: ög ve art qaytarıcı yüzler.

Teleskopqa materialnıñ belli hususiyetleri, doğru şekil ve iş vaqtında o şekilni saqlav kerek. «Cam» ya da «metal» adı bularnı öz başına temin etmey. Pencere camı optika qanunlarınca yasaqlanmağan, amma onıñ adetiy vazifesi belli teleskopqa kerekli hususiyetlerni temin etmey.

«Keyfiyet» sözüne sığmağan yedi hususiyet

Başta bir tegiz şeffaf cisim kibi körüngen şeyniñ hususiyetlerini ayıralım.

  • Yüz şekli — yüz esaplanğan kürege, parabolağa ya da başqa egri yüzge ne qadar uyğandır. Parlaq, amma yanlış egilgen yüz ışıqnı yanlış yonelte.
  • Pürüzlilik — yüz boyunca pek qısqa mesafelerdeki ufaq relyef. O ışıqnı saçabilir; umumiy radiusnıñ doğrulığı yahşı cilalanğanını isbatlamay. İri şekil ve mikropürüzlilik arasında daa dalğalı relyef bar.
  • Birçeşitlik — iş hacminiñ içinde sınma köstergiçiniñ aynı olması. Bu ışıq linzadan keçkende hususan müim.
  • Mehanik kerilmeler — şekilni deñiştire bilgen içki quvetler. Camda olar eki türlü sınmağa sebep ola: ayrı polârizatsiyalar ayrı optik şartlarğa rastkele.
  • Dispersiya — sınma köstergiçiniñ dalğa uzunlığına bağlı olması. O renkli kenarlarnen bağlı, amma birçeşit olmamaqnen aynı şey degil.
  • Keçirüv — kerekli diapazondaki ışıqnıñ ne qadar qısmı detaldan keçe. Dalğa uzunlığı, qalınlıq, yutuluv ve yüzlerdeki yoqaltuvlar müim.
  • Sıcaqlıq keñişlemesi — ölçülerniñ sıcaqlıqnen nasıl deñişkeni. Bu sınma köstergiçiniñ özüniñ sıcaqlıqnen deñişmesinden ayrıdır.

Bu talaplar ayrı-ayrı ölçene. Tek az keñişlegen cam saylamaq pürüzlilikni tüzetmey; parlaq yüzniñ fotosı birçeşitlikni isbatlamay. Edmund Optics: şekil ve metrologiya, SCHOTT: optik camda kerilmeler.

Materialnı abruyına köre degil, vazifesine köre saylaylar

Optik camnıñ, meselâ N-BK7-niñ, sınma köstergiçleri, dispersiyası ve başqa hususiyetleri vesıqalarda berile. O linza materialı ya da ayna esası ola bile. Körüngen diapazonda şeffaflıq er dalğa uzunlığında şeffaflıq demek degil: pasport «mükemmel» sözüni degil, şartlarnı bere. SCHOTT: N-BK7 pasportı.

Az keñişlegen cam-keramikanı, meselâ ZERODUR-nı, sabit doğru esaslar içün qullanalar. Onıñ üstünligi — belli sıcaqlıq aralığında ölçülerniñ az deñişmesi. Bu er türlü qızdırğanda sıfır deformatsiya olacaq degen söz degil: material sınıfı, sıcaqlıq farqları ve tayanç daa müim. SCHOTT: ZERODUR ve sıcaqlıq sınıfları.

Metal da optik şekilni tuta bile. Webb segmentleriniñ esası berilliydir: kütle, sertlik ve suvuqta areket müim. Kerekli infraqırmızı ışıqnı qoyulğan altın qaytara; bu şekilni tutuvdan başqa vazife. XMM rentgen aynalarında başqa yol qullanıldı: ince nikel qabıqlar doğru qalıp üstünde elektroşekillendirilip, soñ ondan ayrıldı. Demek, «ayna yasamaq» er vaqıt bütün cam diskni cilalamaq degil. NASA: Webb aynaları, ESA: XMM aynalarını yasav.

Mahsus materialnı mahsus talap aqlay. Berilliyni işlev havflı toz çıqara ve nezaret etilgen professional işlep çıqaruvğa aittir; Webb misali bunı evde tekrarlamağa teklif degil. CDC/ATSDR: berilliy.

Esas şekilni tuta, qaplama ışıqnen çalışa

Qorulğan aynanı üç vazifeli qısımğa ayıralım. Esas şekilni ve mehanik yükni taşıy. İnce metal qatlamı kerekli qaytaruvnı bere. Qoruyıcı dielektrik qaplamanıñ dayanıqlılığını arttırıp spektral areketini deñiştire bile. Mında dielektrik — metal olmağan optik material; kerçek sistemalarda bir qaç qatlam ola bile ya da böyle qoruv olmay bile.

Üç qatlam — üç ayrı vazife

Işıq bu taraftan kele ↓

123
  1. Qoruyıcı dielektrik: dayanıqlılıq ve spektral hususiyetler
  2. Qaytarıcı metal: ışıqnen tesirleşüv
  3. Esas: şekil, sertlik ve sıcaqlıqta areket

Qorulğan aynanıñ vazife şeması; qatlam qalınlıqları pek büyütilgen ve miqyasta degil. Er qaplama böyle qurulmay. Bu Webb sızması ya da qaplama tarifi degil.

Altın er vazife içün eñ yahşı degil: saylav dalğa uzunlığına, tüşüv köşesine, polârizatsiyağa, ortalıqqa ve bütün qatlam qurulışına bağlı. Webb onı infraqırmızı közatmalar içün qullana, XMM-de ise altın rentgen ışığınıñ sıypap qaytuvınıñ büs-bütün başqa geometriyasında qullanıla. Başqa vazifeler içün alüminiy, kümüş ve türlü qoruyıcı sistemalar bar. Aynanıñ renkini degil, kerekli şartlarda teşkerilgen spektral hususiyetlerni teñeştirmek kerek. Edmund Optics: metal qaplamalar.

Linzada qaplamanıñ vazifesi sıq tersinedir: istenmegen qaytaruvnı azaytıp faydalı keçirüvni arttırmaq. Ne ayna metalı, ne de qaytaruvnı azaytqan qaplama esasnıñ istegen qadar yanlış geometriyasını tüzetip olamaz.

Cilalama bitken soñ iş daa bitmey

İşlep çıqaruv talaplardan başlana: angi diapazon, iş sıcaqlığı, apertura ve umumiy hatağa detaldan izin berilgen pay? Soñ taslaq saylanıla. Cam içün tavlav — artıq qalıntı kerilmelerini azaytqan idareli sıcaqlıq tsikli; rejim materialğa ve ölçüge bağlı. Bu cilalamadan ayrı vazife. SCHOTT TIE-27, 1.1 bölügi.

Aşındırıp şekil berüv yüzni kerekli şekilge yaqınlaştıra; cilalama ufaq tegizsizliklerni azayta ve tüzetüvnen beraber yüzni soñuna yetkize. Daa qaydan material almaq kerekligini ölçev köstere; parlaqlıq öz başına bunı bildirmey. Qaplamadan soñ optikanı kene teşkereler, soñ tutquçqa qoyıp bütün sistemanı teşkereler.

Ölçev bütün iş yoluna eşlik ete
  1. Talaplar: diapazon, sıcaqlıq, izin berilgen hata haritası
  2. Taslaq ve camnı tavlavTeşkerüv: pasport, birçeşitlik, içki kerilme
  3. Aşındırıp kerekli şekilge yaqınlaştırmaTeşkerüv: geometriya ve cilalama içün pay
  4. Cilalama ve şekilni tüzetüvTeşkerüv: şekil ve pürüzlilik → kerek olsa tüzetüvni tekrarlav
  5. Qaplama qoyuvTeşkerüv: qaytaruv/keçirüv ve şekil deñişmesi
  6. Tutquçqa yerleştirüv ve iş şartlarında sınavTeşkerüv: yerleştirüvden soñ ve kerekli sıcaqlıqta dalğa cephesi

Cam optikası içün umumiy yol, er keske uyğun tehnologiya tarifi degil. Ayna ve linzağa ayrı qaplamalar kerek; berilliy ve XMM kopyalavı başqa yollardan keçe. Tüzetüvni tekrarlav kerekmi — ölçev köstere.

NASA Webb tsiklini tasvirley: ilk cilalamadan soñ suvuqta şekil deñişmelerini ölçediler, olarnı tüzetüvde esapqa aldılar, soñ qaplama qoydılar. ESA XMM qabıqlarını yapıştırğandan soñ ayrıca teşkerdi. Bu misaller nezaret ne içün tek soñunda degil, operatsiyalar arasında da olğanını añlata. Vakuumda qaplama qoyuv ve elektroşekillendirüv mında professional işler olaraq tasvirlene, ev tarifi berilmey.

Azır şekilni saqlamaq da kerek

Detal metrolog masasında doğru olup, başqa tutquçta egile bile. Pek qattı qısuv, başqa tayanç noqtaları ya da birçeşit olmağan sıcaqlıq onıñ alını deñiştire. Şunıñ içün tek serbest yüzni degil, yerleştirilgen sistemanı işni temsil etken şartlarda da teşkereler. XMM işlep çıqaruvında ince qabıqlarnı tutuv ayrı mühendislik meselesi edi. ESA: tayanç, birleştirüv ve deformatsiyalar.

Serbest ve birçeşit qızdırılğan material esasta miqyasını deñiştire. Birçeşit olmağan qızdırma ya da keñişlemeye mani olmaq şekilni ve kerilmelerni deñiştire bile. Şunıñ içün «kesik ne qadar uzadı» esabı daa yıldız bulanıqlığınıñ ya da fokus yer deñişmesiniñ esabı degil.

Dal · Sıcaqlıq keñişlemesiİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

100 mm N-BK7-ni 20 derece qızdırsaq

Uzunlıqnıñ kiçik nisbiy deñişmesi ve taqriben sabit koeffitsiyent içün:

ΔL ≈ αLΔT.

L — ilk uzunlıq, α — K⁻¹ birliginde sızıqiy keñişleme koeffitsiyenti, ΔT — K birliginde sıcaqlıq deñişmesi. 20°C farqı 20 K-ge teñ. N-BK7 pasportında −30…+70°C içün orta α = 7,1 × (10)^( − 6) (K)^( − 1) berilgen. Serbest ve birçeşit qızdırılğan L = 100 mm kesikni 20-den 40°C-ge kötereyik:

ΔL ≈ 7,1 × (10)^( − 6) × 100 × 20 mm = 0,0142 mm = 14,2 μm.

K⁻¹×mm×K mm bere; suvutqanda işaret tersine döne, sıcaqlıq deñişmese netice sıfırdır. Orta koeffitsiyentni daa tar aralıqta qullanmaq — oquv yaqınlaşması. O Webb-niñ kriogen işini, qattı qısılğan detalnı, sıcaqlıq farqlarını ya da sınma köstergiçi deñişmesini tasvirlemey. 14,2 µm ölçelgen yüz hatası degil.

Yüz nanometrleri ve optik yol nanometrleri ayrı büyükliklerdir

Aperturanıñ ayrı yerlerinden kelgen ışıq kerekli nisbiy fazalarnen kelmeli. Dalğa cephesi, yani aynı fazalı yüz, bu uyğunlıqnı tasvirlemege yardım ete. Cephe hatasını sıq teñ degerli optik yol farqınen, nanometrlerde ya da dalğa uzunlığınıñ paylarında bildirler.

Aynanıñ bir yeri ışıq tarafına köterilse, oña baruv ve keri qaytuv yolları qısqara. Demek, yüz yüksekligini tasvirlegen sayını açıqlamasız aynı dalğa cephesi hatası dep aytmaq olmaz. Linzada bağ başqadır: sınma, qalınlıq ve material köstergiçi de qoşula.

Tegiz olmağan yüz nisbiy optik yolnı deñiştire

Yüz yüksekligi h, nm

025−101

Yol farqı δℓ, nm

0−50−101

Şartlı köndelen koordinata x

h = 25 nm → |δℓ| = 50 nm; λ = 550 nm → 1/11

Oquv haritası h(x)=25 cos²(πx/2), −1≤x≤1; normalğa yaqın tüşüv ve kiçik egimler içün δℓ≈−2h. Tik miqyaslar şartlı ve büyütilgen; eki panelniñ şkala adımları ayrı. Bu şavle izlevi ya da bulanıqlıq esabı degil. Bütün yüzniñ aynı yer deñiştirmesi tek piston berir edi.

Dal · Yol geometriyasıİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

Normal tüşüv yanında 2 çarpanı qaydan çıqa

Ortaq tayanç düzlemi yer deñiştirmegen aynadan z mesafesinde olsun, ışıq tarafına yerli köterilme ise h olsun. Normal tüşüvde yatıq yer içün baruv-qaytuv yolu:

ℓ(h) = 2(z − h), δℓ = ℓ(h) − ℓ(0) = − 2h.

h = 25 nm içün farqnıñ moduli 50 nm ola. λ = 550 nm olğanda bu 50/550 = 1/11 dalğadır. Resimniñ tegiz haritasında normalğa yaqın tüşüv ve kiçik egimler qullanılğan; bu suniy büyütilgen egim üstünde tam şavle izlevi degil.

Müim teşkerüv: bütün yüz aynı 25 nm yer deñiştirse, bütün yollar bir türlü deñişe. Bu ortaq «piston» faza deñişmesi öz başına cepheniñ şeklini bozmay. Resimde merkez ve kenarlarnıñ yüksekligi başqadır. Böyle haritada da bir eñ büyük yükseklik lekeniñ ölçüsini belgilemey: tam harita, apertura, dalğa uzunlığı ve sistema kerek.

«λ/10» aqqında sualler tek sayıdan müimdir

Metrologiya belli şartları ve belgisizlikleri olğan, menşei izlene bilgen ölçev neticelerini almağa yardım ete. Profilometriya yüz profilini bere; interferometriya dalğa cephelerini teñeştire. Ufaq pürüzlilik içün başqa aletler ve başqa mekânsal miqyas aralığı kerek ola bile. Bir sınav bütün hususiyetlerni birden isbatlamay. Edmund Optics: pürüzlilikni ölçev.

«λ/10» körgende sorañız: bu yüzmi ya da cephemi, angi dalğa uzunlığında, angi iş aperturasında, serbestmi ya da tutquçtami, angi sıcaqlıqta? Angi tayanç şekli çıqarılğan, egim ve defokus çıqarılğanmı, malümatta angi mekânsal miqyaslar qalğan? Bunsız sayılar ayrı şeylerni tasvirley bile.

Dal · Haritanı oquvİhtiyariy · keçip ketmek mümkün

PV ve RMS bir-biriniñ yerini tutmay

PV — haritanıñ eñ büyük ve eñ kiçik degerleri arasındaki farq. RMS — saylanğan tayançtan orta kvadratik sapma; orta deger çıqarılğanda:

\mathrm{RMS}=\sqrt{\frac1N\sum_{i=1}^N(e_i-\bar e)^2}.

e_(i) — aynı ağırlıqlı saylav noqtalarındaki hatalar, \bar e — olarnıñ ortası, N — miqdarı. Neticeniñ birlikleri haritanıñ birliklerinen aynıdır. Tar yüksek yer ve keñ dalğa aynı PV, amma ayrı RMS bere bile. Kerçek aperturada noqtalarğa ait meydan ve maska esapqa alına. Teñeştirmede tayanç, işlev ve iş meydanı aynı qalmalı. Bu tariflerniñ iç biri bütün teleskoplar içün bir umumiy izin berilgen hata qoymay.

Yahşı optika uyğunlaşqan zıncırğa muhtacdır

Endi ilk sualge cevap bere bilemiz. Ev detalı şeffaf ya da parlaq ola bile, amma bu teleskopta kerekli şekilni, spektral areketni ve sabitlikni temin etmey. Material imkânlarnı belgiley; işlev şekilni yapa; qaplama ışıqnen tesirleşüvni idare ete; tutquç ve sıcaqlıq neticeni saqlavğa tesir ete. Ölçev bu zıncırnı qapata.

Üç alını añlatıp baqıñız: ne içün mükemmel tegiz, amma yanlış egilgen yüz fena resim bere; ne içün cam-keramikanı er sıcaqlıqta deñişmez dep aytmaq olmaz; ne içün bütün aynanıñ aynı yer deñiştirmesi yerli köterilmeden ayrı. Cevaplarıñız «keyfiyet» sözüne degil, ayrı mehanizmlerge tayansa, esas fikir añlaşılğan.

Kursnıñ soñraki qısımlarında bu talaplar linzalarnıñ renk tüzetmesini ve ayna yasavnı añlamağa yardım eter. Işıq yolunı «Teleskop nasıl çalışa?» maqalesinde tekrarlamaq mümkün. Mındaki sayılar vesıqa ve kompyuter misalleridir, yasap çıqarılğan teleskopnıñ fizikiy sınav neticeleri degil.