Observatoriya kökniñ resmini çekmeden de çalışa bilir

Antarktika buzı altında yarıqqa duyğur biñlerce küre asılı tura. Başqa eki observatoriyada lazer uzun vakuum boruları içindeki aynalar arasında kete. Eki alet de yarıq qullana. Bu, olarnı ğayrıadi şekilli adiy optik teleskoplar ete mi?

Yoq. Elektromagnit teleskop kök cisminden kelgen fotonlarnı qabul ete; neytrino detektörü parçacıqnıñ kelüvini onıñ tesirleşüv neticelerinden tikley; gravitatsiya dalğası detektörü ise dalğa doğurğan feza mesafeleriniñ deñişüvini ölçe. Alet içindeki yarıq yıldızdan kelgen haber yerine ekilemci signal ya da ölçev cetveli ola bilir. Neytrino ve gravitatsiya dalğaları elektromagnit spektrniñ radio ya da gamma ışınlarından soñ kelgen yañı şeritleri degil.

«Teleskop» sözü bazen keñ manada, astronomik közettirüv aleti olaraq qullanıla. Bu maqale er sefer fizikiy taşıyıcını açıqlaycaq. IceCube ve LIGO misalinde ne kelgenini, yazmanıñ nasıl doğğanını ve neticeni nasıl teşkergenlerini baqarmız. Faydalı ög şartlar — teleskop tasnifiniñ mustaqil mihverleri ve çeşit diapazonlar ile qayd etüv usulları. Matematik dallarnı keçip kete bilesiñiz. IceCube: detektörniñ esası, LIGO: observatoriya ne ölçe.

Başqa taşıyıcı vaqianıñ başqa tarafını aça

Yarıq madde ile tesirleşe: çıqarıla, yutula ve saçılır. Bu, müitniñ terkibi ile araretini ögrenmege yardım ete, amma içki saanı gizley bile. Neytrinolar pek siyrek tesirleşe ve fotonlar içün qapalı şartlardan haber ketire bile. Bu keçüv qabiliyetiniñ bir bedeli bar: neytrinolarnıñ çoqu detektörden yazmasız keçip kete. Büyük madde acmı ve siyrek tesirleşüvni körsetken usul kerek.

Gravitatsiya dalğaları başqa türlü malümat bere: meselâ, sıqışıq cisimlerniñ yaqınlaşuvı ve birleşüvi vaqtındaki massa dinamikası. Olar neytrino aqımı da, «pek uzun dalğalı yarıq» da degil. Detektör menbanıñ tüsüni degil, qarşılıqlı mesafelerdeki qanunlı deñişüvni qıdıra. Bu kanallarnı birleştirüv çoq taşıyıcılı astronomiya, multi-messenger astronomy dep atala: çeşit fizikiy taşıyıcılar bir izahnıñ çeşit qısımlarını teşkere.

Tarihiy meraleler bunıñ endi közettirüv ameliyatı olğanını köstere. Esas IceCube tiziminiñ soñki trosını 2010 senesi dekabr 18-de indirdiler; tam IC86 ölçev devri ise 2011 senesi mayıs 13-te başladı. Qurulış vaqtında da malümat toplandı. 2015 senesi sentâbr 14-te eki LIGO detektörü GW150914-ni, qara delikler birleşüvinden kelgen gravitatsiya dalğalarınıñ ilk doğrudan qaydını aldı. Maqale 2016 senesi fevralde çıqtı: haber berüv tarihı ile vaqia tarihı başqadır. IceCube tarih cedveli, GW150914 ilk ilmiy neşri.

Evvelâ fezadan ne kelgenini añlayıq

Fotosensorlarnıñ beñzerligi bir türlü astronomiya yapılğanını bildirmez. Adiy optik teleskopta kök fotonı optikadan keçip detektörge kele. IceCube-da qayd etilgen foton Yer buzında doğdı. LIGO-da onı yerli lazer çıqardı. Bu farq malümattan qanday netice çıqarmaq mümkün olğanını belgiley.

TaşıyıcıTesirleşüvYazmaNetice
Foton · EMOptika → detektörde yutuluvYer, vaqıt, yük ya da enerjiyaYarıqlıq, spektr, resim
NeytrinoSiyrek tesirleşüv → yüklü parçacıqlar → buzda yarıqÇoq DOM-da impuls vaqtları ve büyüklikleriBelgisizlikli yöneliş ve enerjiya
Gravitatsiya dalğasıMesafe deñişüvi → yerli lazer fazasıFotoaqım ve idare signallarıKalibrlengen strain ve menba parametrleri
Fezadan kelgen taşıyıcı ve alet içindeki signal. IceCube ve LIGO esaslarınıñ teñeştirüvi. Birinci sütun kök taşıyıcısını köstere; soñki sensordaki foton er zaman kök menbasından kelmedi. Netice içün kalibrlev, model ve fon degerlendirmesi kerek. Menba ve sıñırlar.

Detektör yazması daa menbanıñ azır resmi degil. Fizikiy model signallarnı yöneliş, enerjiya ya da birleşüv parametrleri ile bağlay; kalibrlev ölçev şkalasını qura; fon degerlendirmesi vaqianıñ ne qadar inandırıcı olğanını köstere. Bu yerde «körmek» mutlaqa fotoresim almaq degil, teşkerilgen delil elde etmek demektir.

IceCube ekilemci yüklü parçacıqlarnıñ yarığını köre

Neytrino elektrikce yüksizdir. Küreler yanından uçıp keçkeni içün IceCube-da toqtamadan parıldağan bir çizgi qaldırmaz. Siyrek tesirleşüv vaqtında ekilemci parçacıqlar doğa. Buz içindeki yarıqnıñ faza süratinden tez areket etken yüklü parçacıq Çerenkov yarığını çıqara. O, vakuumdaki yarıq süratinden tez degil: madde içinde yarıq daa yavaş yayıla.

Vaqialarnıñ bir sınıfında müon uzun yol keçe ve uzatılğan yarıq şekli — iz, trek — qaldıra. Başqa tesirleşüvler daa sıqışıq kaskad şekli bere. Sensorlar yarıq impulslarınıñ vaqtı ile büyükligini qayd ete; olarnıñ dağılışı yöneliş ve energiyanı degerlendirmege yardım ete. Ekilemci parçacıqnıñ yönelişi ilk neytrinonıñ yönelişi ile er zaman tam aynı degil; yarıq da yolda saçılıp yutula bilir. IceCube: neytrino, ekilemci yarıq ve tiklev.

Şemada kesik çizgi tesirleşüvden evelki neytrinonı, tolu çizgi şartlı yüklü izni, kök şuleler ise doğrudan ekilemci fotonlarnı köstere. Kiçik küreler — seçilgen altı şartlı sensor. Olar buz arasından bir yıldıznıñ resmini çekmey.

Şartlı yüklü izden çıqqan ekilemci fotonlarÖz geometriyamız: bir cınslı dispersiyasız müit n=1.32, ultrarelâtivist sıñır β=1, iz terenligi 2000 m, başlanğıç x=−300 m ve t=0. Altı şartlı sensor: x=−125/0/125 m, terenlikler 1900/1950 m; kerçek DOM aralıqları degil. Teren pencerede x ve z ölçekleri aynı: doğrudan fotonlar cosθ=1/n şartını yerine ketire, yazılar esaplanğan kelüv vaqtlarını bere. Üstki buz sıqıştırılğan, kesintiler ile belgili. Bu, IceCube vaqiası ya da tam üç ölçüli yarıq şekli degil; dispersiya, saçılma, toz qatlamları, şuvultı ve PMT qabul yönelişleri esapqa alınmağan.Buz yüzeyiKelüv vaqtı · nsTerenlik · m190019502000νTesirleşüv · t=0Yüklü iz →871ns727ns1288ns1144ns1705ns1561ns125m

Kesik çizgi — neytrino; pas tüsli iz — yüklü parçacıq; kök kesimler — doğrudan ekilemci fotonlar; çemberler — şartlı DOM-lar.

Şartlı yüklü izden çıqqan ekilemci fotonlar. Öz geometriyamız: bir cınslı dispersiyasız müit n=1.32, ultrarelâtivist sıñır β=1, iz terenligi 2000 m, başlanğıç x=−300 m ve t=0. Altı şartlı sensor: x=−125/0/125 m, terenlikler 1900/1950 m; kerçek DOM aralıqları degil. Teren pencerede x ve z ölçekleri aynı: doğrudan fotonlar cosθ=1/n şartını yerine ketire, yazılar esaplanğan kelüv vaqtlarını bere. Üstki buz sıqıştırılğan, kesintiler ile belgili. Bu, IceCube vaqiası ya da tam üç ölçüli yarıq şekli degil; dispersiya, saçılma, toz qatlamları, şuvultı ve PMT qabul yönelişleri esapqa alınmağan. Menba ve sıñırlar.

Dal · Formulalar ileİhtiyariy terenleştirme; esas izah aşağıda devam ete.

Kelüv vaqtları neden uyuşqan bir şekil qura

Öz sadeleştirilgen misalimizni alayıq: sınuv köstergiçi n = 1.32 olğan bir cınslı dispersiyasız buz; yüklü parçacıq x mihveri boyunca c-ge yaqın sürat ile areket ete. Vaqıt sayımı x_(v) = − 300 m baş noqtasında başlana. Sensor koordinatası x, izge tik mesafesi r olsun. Doğrudan foton Çerenkov köşesi şartını yerine ketirgen x_(e) noqtasından çıqmalı:

cos⁡θ = (1)/(n),; x_(e) = x − (r)/(√((n)^(2) − 1)).

Parçacıq evvel x_(e)-ge kete, soñ foton sensorga c/n sürat ile bara. Bu eki vaqıtnı toplasaq:

t = (x − x_(v) + r√((n)^(2) − 1))/(c).

Bizim geometriyamızda x = 0 noqtasında, izden 100 m yuqarıda olğan sensor doğrudan fotonnı sayım başından tahminen 1288 ns soñ ala. Aynı sensornı iz boyunca 125 m avuştırmaq tahminen 417 ns qoşa. Bir vaqia sadece aydınlanğan küreler sayısını degil, bir-birine bağlı vaqıtlar yığımını bere.

Bu, añlatmaq içün model; IceCube tiklev algoritmi degil. n_(phase) = n_(group) şartı dispersiyanı mahsus yoq ete: kerçek buzda köşeni faza köstergiçi, impuls vaqtını ise gruppa köstergiçi belgiley. Buz qatlamları, saçılma, sensornıñ qabul yönelişleri ve çıqaruvnıñ tesadüfiyligi esapqa alınmay. Esaplanğan sayılar ölçelgen bir vaqia degil. Faza ve gruppa süratleriniñ ilk ilmiy incelemesi, eq.2 ve §2.

Küre — sızdırmaz ölçev modülidir

Esas Digital Optical Module, DOM, içinde fotoköbeytirici, yüksek voltajlı besleme, raqamlaştırıcı elektronika, öz saatı ve kalibrlev LED-leri bar. Foton fotokatodtan bir elektron çıqara; fotoköbeytirici içindeki köbeytüv kaskadı zayıf optik signalnı elektrik impulsına çevire. Elektronika onıñ şeklini ve vaqtını qayd etip malümatnı yüzeyge yollay. Besleme ve haberleşüv kabel boyunca kete: er kürede ayrı GPS alıcısı yoq.

Cam qaplama kerekli yarıqnı keçirmeli, basımğa çıdamlı olmalı ve radioaktiv qarışmalardan artıq fon doğurmamalı. Esas quruluşta kaliy ve başqa radioaktiv iz elementleri az olğan borosilikat cam qullandılar. Qaplamanıñ aşağı qısmı ile fotoköbeytirici arasında şeffaf silikon gel bar: o, optik temas ve destek bere, «neytrinonı küçlendirmey». Mehanik asqı tros yüküni cam küreniñ etrafından keçire. DOM-nıñ ilk ilmiy tasviri: §2.1–2.2, Fig.3–4.

  1. Buzdaki foton
  2. Şeffaf cam
  3. Optik gel
  4. Fotokatod → elektron
  5. PMT → küçlengen impuls
  6. Elektronika → raqamlı şekil
  7. Saat → yerli vaqıt
  8. Kabel → yüzey malümatı

RAPCal ↔ yüzey vaqıt şkalası ↔ UTC

LED parıldavları → vaqıt ve müit teşkerüvi

DOM: optik temas, küçlendirme ve raqamlı vaqıt. IceCube ilk tasviriniñ Fig.3–4 ve §2-sine köre esas modülniñ vazife yolu. Bu, ölçekli kesim ya da tertip etüv talimatı degil. Cam, gel ve fotokatod elektron küçlendirme, raqamlaştırma ve vaqıt kalibrlevinden ayrıdır; şimdiki Upgrade modülleriniñ quruluşı başqadır. Menba ve sıñırlar.

Tertip etüv burğulavdan pek evel başlana

Esas DOM-larnıñ imalât tasvirine köre, fotoköbeytiricini aşağı cam yarımkürege doğru yerleştirdiler. Gelni qarıştırıp qısmen vakuumda gazsızlaştırdılar: qabarcıqlar çıqmalı edi. Fotoköbeytiricini qoyğandan soñ gelniñ qatuvına vaqıt berdiler. Elektron platalarnı ayrı topladılar, sızdırmaz kabel keçitini qoydılar, yarımkürelerni birleştirip tikişni sızdırmazladılar. İmalâtta statik elektrik, araret ve rutubet kontrolü kerek edi. Yoqsa kiçik temas ya da optik qatlam hatası yıllarca terenlikte qalacaq edi.

Yollamazdan evel modüller qaranlıq buzlatıcı laboratoriyalarda araret devirlerinden ve suvuqta bekletüvden keçti. Başlatuv, elektronika, qaranlıq şuvultısı, küçlendirme, vaqıt cevabı ve doğrusallıq teşkerildi; tış yarıq menbaları belli tesirni berdi. Yol zararını tapmaq içün modüllerni Cenüp qutbunda tekrar teşkerdiler. Bular imalâtçılar ile işbirliginiñ neşir etilgen sınavlarıdır; bu maqalede öz fizikiy sınavımız yoq. Tertip etüv ve Final Acceptance Testing, §2.3.

Buzda sıcaq suv burğusı teren quyu aça; aletni yuqarı çıqarğanda onı kerekli profilge keñleştire. Suv tekrar buzlamadan evvel taqım modüllerni sıra ile trosqa bağlay, kabelni qoşa ve tizimni indire. Geodeziya, basım sensorlarınıñ oquvları ve mesafe kontrolü ilk koordinatalarnı bere. Buzlağandan soñ modüllerni tamir içün adiyce çekip çıqarmaq mümkün degil. Şunıñ içün imalât kontrolü, burğulav sürati ve qısqa Antarktika yaz mevsimi bir mühendislik meselesiniñ qısımlarıdır. Burğulav ve yerleştirüv, §5.1–5.3.

Saatlarnı da, buznı da kalibrlemek kerek

Cenüp qutbu teren ve qaranlıq buznıñ büyük acmını ve ilmiy stantsiya altyapısını bere. Teren qatlamlarnıñ sıqışması ava qabarcıqlarınıñ esas tesirini yoq ete; yuqarıdaki buz yüzey fonunıñ bir qısmını ekranlay. Demek, yer Antarktika üstünde neytrinolar içün tek bir hususiy «pencere» bar olğanı içün degil, ölçev müiti ve onı aletler ile donatmaq imkânı içün seçildi. IceCube: neden Cenüp qutbu.

Bir kilometrlik buz tam bir cınslı şeffaf cam bloku degil. Toz qatlamları ve başka optik farqlar yutuluv ile saçılmanı deñiştire. Keç kelgen fotonnı doğrudan foton sanmaq tiklengen yönelişni deñiştire. Belli modüllerden LED parıldavları ve buz incelemeleri müit hususiyetlerini vaqia hususiyetlerinden ayırmağa yardım ete. Parıldavlar modüllerniñ qarşılıqlı yerlerini de doğruslay.

DOM-larnıñ öz saatları avuşa. RAPCal kabel boyunca modülge bir impuls yollap, cevabını qaytara ve eki uçta da vaqıtnı qayd ete. Yolnıñ qarşılıqlı beñzerligi ve impulslarnıñ aynı şekli yerli vaqıtnı ortaq yüzey şkalası, soñ ise UTC ile bağlamağa imkân bere. Kalibrlev LED-leri fotonnıñ qayd etilgen vaqtına qadar bütün yolnı teşkere. Bütün modüllerni bir anda yaqmaq yeterli olmaz edi. Vaqıt şkalası ve teşkerüv, §3.3; geometriya, §5.3.

Fizikiy fon da bar: kosmik ışınlar atmosfer müonları ve neytrinolarını doğura. Buzdaki iz öz başına kosmik neytrino menbasını isbatlamaz. Saylav yöneliş, enerjiya, vaqia başlanğıcınıñ geometriyası ve tış modül malümatını qullana; uyğun yığım analizge bağlı. Bu, «er küre bir keşif demektir» qaidesi degil, statistik meseledir.

Keñ tarqalğan 86 trosta, 1450–2450 m terenlikteki 5160 buz içi DOM esas IceCube quruluşını tasvir ete. 2026 senesi fevral 12-de operator Upgrade yerleştirüvi bitkenini bildirdi: 600-den ziyade yañı sensor ve kalibrlev aleti olğan beş yañı sıq tros. Yañı modül çeşitlerini eski «bir küre — bir fotoköbeytirici» şekline indirmek olmaz. Yuqarıdaki ögrenüv şeması tam şimdiki inventarnı degil, esasnı köstere. Esas detektör, 2026 senesi kerçek keñleştirüv.

LIGO eki qolnı içki lazer ile teñeştire

Serbestlikke yaqın sınav massaları arasında eki tik mesafeni köz ögüne ketireyik. Gravitatsiya dalğası olarnıñ uzunlıqlarını çeşitçe deñiştire bilir. Sade ve uyğun yönelişte bir qol azacıq uzanğanda ekincisi qısqara, soñ deñişüvler tersine döne. Kerçek cevap dalğanıñ kelüv yönelişine, polârizatsiyasınave sıqlığına bağlı. Bu, borularnı ava ile itergen ses degil, feza-vaqıt geometriyasınıñ deñişüvidir.

Esas Michelson interferometrinde qısmen keçirgen yarıq bölüci lazer şulesini ekige ayıra. Er qısım öz qolından keçip soñki aynadan qayta. Tekrar birleşkende dalğalar faza farqına, yani töpeleriniñ qarşılıqlı yerlerine köre bir-birini küçlendire ya da zayıflata. Fotodetektör netice quvvetini ölçe. Uzunlıq farqınıñ deñişüvi fazanı deñiştire; böylece optik yazma sınav massalarınıñ areketine duyğur ola. LIGO: esas interferometr.

Sade Michelson: yarıq bölücige eki qaytuvÖz ideal Michelson şemamız: tik qollar, 45° yarıq bölüci, soñki aynalar ve bir barıp qaytuv. Çift oqlar eki ayrı kanalnı degil, aynı yoldaki ters yönelişlerni köstere. Qaytarma vektor qanunı ile teşkerildi. Ekran uzunlıqları ölçekli degil ve fiziken çeşit qollar demek degil. Bu, bütün Advanced LIGO quruluşı degil: rezonatorlar, recycling, moda temizleyicisi, asqılar ve idare yoq. Cedvel ölçelgen malümatnı degil, ideal quvvet paylarını bere.Yerli lazerYarıq bölüci · 50/50Ayna · YAyna · XFotodetektörEkinci çıqışLxLy
ΔL / λQaranlıq çıqış p_dEkinci çıqış p_b
00.001.00
0.1250.500.50
0.251.000.00
0.50.001.00
Sade Michelson: yarıq bölücige eki qaytuv. Öz ideal Michelson şemamız: tik qollar, 45° yarıq bölüci, soñki aynalar ve bir barıp qaytuv. Çift oqlar eki ayrı kanalnı degil, aynı yoldaki ters yönelişlerni köstere. Qaytarma vektor qanunı ile teşkerildi. Ekran uzunlıqları ölçekli degil ve fiziken çeşit qollar demek degil. Bu, bütün Advanced LIGO quruluşı degil: rezonatorlar, recycling, moda temizleyicisi, asqılar ve idare yoq. Cedvel ölçelgen malümatnı degil, ideal quvvet paylarını bere. Menba ve sıñırlar.

Bu yerde lazer yerli ölçev cetvelidir. Kök cismi borular boyunca bir yarıq şulesi yollamadı. Adiy teleskoptan farqlı olaraq, bu alet yıldıznıñ fotonlarını toplamaq içün oña çevirilmey.

Dal · Formulalar ileİhtiyariy terenleştirme; esas izah aşağıda devam ete.

Barıp qaytuv, faza ve qaranlıq çıqış

ΔL = L_(x) − L_(y) bir taraflı uzunlıqlar farqı, λ ise lazer dalğasınıñ uzunlığı olsun. Barıp qaytqandan soñ optik yollar farqı 2ΔL ola. İdeal sade alet içün:

ϕ = (4πΔL)/(λ),; p_(d) = (sin⁡)^(2) ⁣((ϕ)/(2)),; p_(b) = (cos⁡)^(2) ⁣((ϕ)/(2)).

p_(d) ve p_(b) — 50/50 bölüngen, yitimi olmağan ve meydanları doğru uyuşqan ideal aletniñ eki çıqışındaki kiriş quvveti paylarıdır. Olarnıñ toplamı bir: interferentsiya sebebinden bir çıqışta yoq olğan yarıq enerjiya balansından yoq olmaz. ΔL = 0 olğanda bir çıqış qaranlıq; ΔL = λ/4 olğanda onıñ yarıqlığı maksimumdır. Tam devir ΔL-ni λ/2 qadar deñiştirmekke uyğun kele.

Tam qaranlıq çıqış yanında quvvet kiçik avuşuvğa kvadratik bağlı ve onıñ işaretini ayırmay. Bunıñ içün bu formulanı bütün LIGO oquvı yerine qoymaq olmaz. Advanced LIGO-da çalışma noqtasınıñ kiçik avuşuvı DC-oquv içün tayanç optik meydanı bere; qoşma rezonatorlar ve idare tam cevapnı deñiştire. Formula interferentsiyanı añlata, kerçek malümatnı kalibrlemey. Advanced LIGO: §2.3 ve §4.8.

Kerçek alet rezonatorlar ve idare qoşa

LIGO-nıñ eki esas yeri bar: Vaşingtondaki Hanford ve Luizianadaki Livingston, araları tahminen 3000 km. Er birinde uzunlığı tahminen 4 km olğan eki qol bar. Yerler içün yeterince tüz ve büyük meydan, sakin seysmik şartlar ve qolay altyapı qıdırıldı; uzaq aralıq yerli tesirlerni ayırmağa ve kelüv vaqıtlarını teñeştirmege yardım ete. LIGO: yerlerni saylav. Advanced LIGO esas lazeriniñ dalğa uzunlığı 1064 nm. Bular belli bir quruluş parametrleri, er gravitatsiya dalğası detektörü içün universal şart degil. Operatornıñ yerler aqqında tasviri, ilk spetsifikatsiya, Table1.

Er qolda qoşma kiriş aynası soñki ayna ile beraber Fabry–Perot rezonatorını qura: yarıq tekrar dolaşıp uzunlıq aqqında malümat toplay. Power recycling aynaları faydalı optik quvvetni qaytara, signal recycling ise signal deñişüvlerine cevapnı sazlay. Bu, sıqlıqqa bağlı dalğa rezonans tizimi; bir foton er zaman bir türlü belli sayıda sekirgen sade yol degil.

Fotodiodlar ve ters bağ aynalar ile rezonatorlarnı çalışma noqtasında tuta. Çıqış moda temizleyicisi esas oquvdan evel istenilmegen feza ve sıqlıq qısımlarını ayıra. Şunıñ içün yuqarıdaki sade şema yalıñız qollarnı teñeştirüv esasını köstere: onda bütün Advanced LIGO optikası yoq. Kerçek optik quruluş, Fig.1, §2 ve §4.8.

Dal · Formulalar ileİhtiyariy terenleştirme; esas izah aşağıda devam ete.

10⁻²¹ tertibindeki nisbiy deñişüv ne demek

Uzun dalğa sıñırını alayıq: dalğa qollar tegizligine tik kele, onıñ plus-polârizatsiyası qollarğa uyğun. Kiçik ölçüsiz strain, h, içün bir qol tahminen + hL/2, ekincisi − hL/2 deñişe. O vaqıt differentsial deñişüv:

ΔL = hL, h = (ΔL)/(L).

Öz seçilgen L = 4000 m ve h = (10)^( − 21) degerlerimiz içün ΔL = 4 × (10)^( − 18) m çıqa. λ = 1064 nm yarığınıñ bir kere barıp qaytuvı içün faza avuşuvı tahminen 4.72 × (10)^( − 11) rad olur edi. Yol vaqıtları farqı ise tahminen 2.67 × (10)^( − 26) s. Kimse böyle adımlı sekundomerni başlatmay: interferentsiyanı ölçep, signalnı kalibrlengen cevap vasıtası ile tikleyler.

Bu, belli bir vaqianıñ degeri ya da rezonatorlarnıñ tam cevabı degil, berilgen ölçektir. Başqa yöneliş, polârizatsiya ya da dalğa devri yarıqnıñ keçüv vaqtından artıq büyük olmağan al içün başqa uyğun model kerek. Er şey, yarıq «cetveli» de aynı uzanıp ölçevni avtomatik yoq ete dep tüşünmek de doğru degil: alet sınav massaları arasında yayılğan yarıq fazasını teñeştire. Advanced LIGO: differentsial oquv, LIGO: yarıq cetveli ve qollar deñişüvi.

Ayna, asqı ve vakuum beraber çalışa

Advanced LIGO sınav massaları eritilgen kvartstan yapılğan büyük aynalardır; 2015 spetsifikatsiyasında olarnıñ massası 40 kg. Azırlıq formasını berip cilalaylar, büyük ölçekli sapmalarnı ion şulesi ile doğruslaylar, soñ ise çoq qatlamlı dielektrik qaplama yapalar. Kremniy dioksidi ve tantal oksidi qatlamlarınıñ sıra ile kelüvi, sınav massalarınıñ tantal qatlamlarında titan oksidi qoşuntısı ile beraber, kerekli qaytarmanı bere. Bu, aveskâr aynasınıñ adiy metal plönkası degil: yutuluv, saçılma ve qaplamanıñ mehanik yitimleri şuvultığa beraber tesir ete. İmalât vaqtında yüzey ve qaplamalarnı optik ölçevler ile teşkereler. Optik materiallar, imalât ve metrologiya, §4.3.

Asqılar aynalarnı zemin areketinden ayıra. Sınav massaları içün dört basqıçlı sallanğıçlar qullanıla; yanındaki reaktsiya zıncırı idare etilgen küçni qoymağa yardım ete. Aşağı kvarts bölüginde massalarğa yapıştırılğan ayrı kvarts çıqıntıları ve sozılğan lifler bar; liflerni qızdırıp işleyler ve lazer ile qaynatalar. Geometriya, sağlamlıq ve içki sürtülme beraber emiyetli. Aktiv seysmik ayıruv ile asqı bir-birini tamamlay, amma aynanı er sıqlıqta areketsiz etmey. Asqılar ve ayıruv, §4.4–4.5.

Vakuum optik yoldan gaznıñ çoqusını çıqara: onıñ fazağa tesirini azayta ve temiz yüzeylerni kirlenmeden qorçalay. Çelik borularnı qaynatıp birleştireler, temizleyler, qızdırıp gazsızlaştıralar ve boşatalar; pompalar ile kontrol çalışma alını saqlay. Vakuum materialnıñ issılıq areketini, yarıqnıñ kvant dalğalanuvlarını ya da qatı quruluşlar boyu kelgen titrevlerni yoq etmey. Demek, eñ uzun boru öz başına duyğur detektör degil. LIGO: vakuum tizimini yapuv ve saqlav.

Fotoaqım deñişüvi kalibrlev ve fon teşkerüvini talap ete

Fotodiod birden h(t) grafigini degil, elektrik yazmasını bere. Optika, elektronika ve idare tiziminiñ sıqlıq cevabını bilmek kerek. Ters bağnıñ özü de aynalarnı areket ettirgeni içün, tış differentsial deñişüvni tiklev hata signalını da, idare signallarını da qullana. Bir sensordaki qalıntını oqup, onı bütün dalğa dep atamaq olmaz.

Advanced LIGO ilk tasvirinde bir-birini teşkergen bir qaç kalibrlev usulı bar: lazer dalğa uzunlığını tayanç etken interferentsiya şeritleri, belli sıqlıq modülâtsiyası ve foton kalibratorı. Soñkisi ayrı modülâtsiyalanğan lazer ile aynada belli yarıq basımını doğura. Merkezden simmetrik avuştırılğan eki şule istenilmegen küç momentini azayta. Böylece qoyulğan tesir ile qayd etilgen cevap arasındaki bağ teşkerile; bu, kerçek astrofizik gravitatsiya dalğasını yapmaq degil. Kalibrlev, §4.9.

Seysmometrler, magnitometrler, mikrofonlar ve başqa yardımçı sensorlar Yer tesirlerini tapmağa yardım ete. Uzaq detektörlerniñ uyuşuvı ve beklenilgen signal şekli delilni küçlendire; amma şuvultı, kalibrlevniñ işançlılığı ve tesadüfiy uyuşuvlarnıñ statistik sıqlığını esapqa almaq kerek. Uğurlı ölçev sadece daa quvvetli lazerden degil, optika, mehanika ve analizden tura. Müit kontrolü, §4.10, GW150914 emiyetiniñ degerlendirmesi.

Şebeke qıdıruv saasını tarayta, azır noqta çizmey

Dalğa uzaq stantsiyalarğa çeşit vaqıtta kele. Farq olarnıñ arasındaki mesafeniñ yayılma yönelişine proektsiyasına bağlı. Eki stantsiya arasındaki aynı keçiküv kökteki çoq yönelişke uyğun kele. Qoşma stantsiyalar, nisbiy amplitudalar ve polârizatsiya cevabı saanı tarayta, amma onıñ büyükligi malümat keyfiyetine de bağlı.

Bu, adiy teleskoplar içün emiyetli: gravitatsiya vaqiası aqqında haber yarıq qarşılığını qıdırmaq kerek olğan saanı bere. Körüv meydanı ve cevap sürati eñ büyük büyütüvden emiyetli ola bilir. Neytrino haberleri de belgisizlikli yöneliş bere; bir parçacıq er zaman öz galaktikasını bir manalı köstermez.

A → B bazası: 3000 km

Yayılma vektorı nKeçiküv B−A · ms
(0.500, 0.866, 0.000)5.003
(0.500, 0.000, 0.866)5.003
(0.500, -0.866, 0.000)5.003

Maksimum |τ|: 10.007ms. Menbağa doğru: −n.

Bir baza, çoq mümkün yöneliş. Öz ideal tegiz dalğamız: b=(3000,0,0) km; n=(1/2,√3/2,0) menbağa doğru degil, yayılma yönelişidir. n-niñ tik qısmınıñ azimutını deñiştirmek keçiküvni saqlay. Bu, LIGO/Virgo şebekesiniñ tam koordinataları ya da vaqia itimallıq haritası degil; şuvultı, antennanıñ teñsizlikli cevabı ve saat hataları esapqa alınmağan. Menba ve sıñırlar.

Dal · Formulalar ileİhtiyariy terenleştirme; esas izah aşağıda devam ete.

Bir keçiküv bütün bir yönelişler ailesini qaldıra

A stantsiyasından B-ge vektornı \mathbf b, tegiz dalğanıñ birim yayılma vektorını \mathbf n dep belgileyik. Kelüv vaqıtları farqı:

\begin{aligned} \tau&=t_B-t_A=\frac{\mathbf b\cdot\mathbf n}{c},\\ |\tau|&\leq\frac{|\mathbf b|}{c}. \end{aligned}

Menbağa doğru yöneliş tersidir: -\mathbf n. Öz misalimizde \mathbf b=(3000,0,0)\,\mathrm{km} ve \mathbf n=(1/2,\sqrt3/2,0). Netice 5.003 ms, bu baza içün mutlaq maksimum keçiküv ise 10.007 ms. \mathbf n-niñ tik qısmını baza etrafında çevirip, birinci koordinatasını 1/2 olaraq saqlasaq, keçiküv deñişmez. Kök küresinde bu, mümkün yönelişlerniñ çemberidir; vaqıt belgisizligi onı şeritke keñleştire.

Bu, ideal uyuştırılğan saatlı stantsiyalar ile öz Evklid geometriyamız; Hanford/Livingston-nıñ tam koordinataları ya da kerçek vaqianıñ itimallıq haritası degil. O, bir vaqıt farqınıñ neden yeterli olmağanını añlata. Kerçek analiz signal modelini, şebeke hususiyetlerini ve ölçev belgisizliklerini de qullana.

GW170817: çeşit kanallar bir vaqianı teşkerdi

2017 senesi avgust 17-de LIGO ve Virgo eki neytron yıldızınıñ birleşüvine uyğun GW170817 gravitatsiya signalını köz etti. Birleşüv vaqtından tahminen 1.7 s soñ Fermi GBM mustaqil olaraq GRB170817A gamma parıldavını qayd etti. 11 saat keçmeden 1M2H taqımı Swope teleskopı ile NGC4993 galaktikasında optik qarşılıqnı taptı; başqa taqımlar da onı mustaqil taptı. Soñki közettirüvler tüs deñişüvi ve sönüvni, daa soñ rentgen ve radio çıqaruvını taqip etti. Ortaq ilk ilmiy neşir, abstract ve tarih sırası.

Gravitatsiya signalı tizimniñ dinamikası ile massalarını sıñırladı; yarıq galaktikanı tapmağa, çıqarılğan maddeni ve soñki inkişafnı ögrenmege yardım etti. Bu, bir qaç aynı fotoresim degil, bir-birini tamamlağan ölçevlerdir. 1.7 s farqı öz başına bir taşıyıcınıñ yalıñız daa yavaş uçqanını bildirmez: çıqaruvlar menbada çeşit vaqıtlarda doğa bilgen.

Tasvir etilgen qıdıruvlarda bu menbağa uyğun neytrino namzetleri tapılmadı. Bu, modeller ve qıdıruv duyğurlığı içün sıñır, menba iç bir neytrino çıqarmağanınıñ isbatı degil. IceCube-nıñ ortaq maqalede iştirakı tapılmama neticesini tapılmağa çevirmey.

Demek, bütün astronomik «közler» cisimden kelgen yarıqnı toplamay. Taşıyıcı → tesirleşüv → yazma → netice yolunı taqip etmek kerek. Optik teleskop, bir kub kilometr buz ve lazer interferometri aynı kökni ögrenip çeşit suallerge cevap bere bile. Soñki oquv içün gamma teleskoplarınıñ quruluşı ve yüksek energiyalı fotonnı yazmağa çevirüv bar: anda ilk taşıyıcı daa elektromagnit, amma adiy aynalı resim anda da olmay bilir.